dimanche 31 mai 2015

Vié zartik '' Sosiété ''

Po zot konèt :

Bann zartik té finé difizé dopi avan astèr zot i rotrouv sa si lo nouvo Blog Zournal Démaliz

Asé rabès anou

Toulézour mi antann bann kozé dan bann kanal zinfo kolonial domoun maloki i moukat bann kréol mizèr lé asisté, i atann aryink larzan karné, non fo pa mèt tout domoun la sosiété dan lo minm panié. Lo kréol rénioné té touzour in moun travayèr é kourazé. Lé lo sistèm anplas la aliéné, la gangrène nout kalité travayèr. Zordi kan lo kréol mizèr la anvi sortir dan so sistèm pouri po artrouv son dinité moun. Ladministrasion é kolèktivité kolonial i fé tout po kas zot lanvi travay. Sé po sa fo lo kréol mizèr i lèv dobout po sanz lo sistèm lé anplas po avansé.

Bann mové rapas

Koméla kan ou koz fo Larénion i dovien indépandan, ke la pa in téritoir fransé. Bann mové ras kolonizatèr ke lé si bann sit wèb Zinfo974 ou Clicanoo é konsor i di sé lafrans la dékouv Larénion lé azot kèl foutan, i fé rir la gèl, alé démalol zot zié zot péi lé lafrans. Bann zéropéin dan zot konkèt tout lé zot Kontinan sakfwa zot la débarké la inpoz zot kolonizasion é okip lo bann péi zot la pasé, mi sa pa rakont azot listwar la kolonizasion mé bann nouvo migran i krwa Larénion lé azot. Isi Larénion té in péi nèv dan son listwar bien avan bann fransé navé dot domoun la débark dési la pa aral azot, lafrans la mèt son grapin po fé zot dominasion (alèrkzordi lo péi na ankor bonpé koloni lé lafrans). Lo pèp Rénioné lé né dan lo sistèm lèsklavazis bann kolonialis la mèt anplas lé tout lo bann domoun la débarké la fé lo pèp noulé zordi, la fé nésans in nasion rénioné. La pa détrwa minorité rapas kolonizatèr an mal zot péi lé toultan si so bann sit wèb wa di kosa lé bon po nou. Si zordi néna in groupaz domoun i domann lindépandans lé zot drwa sa lé anou péi là, lapa détrwa komik konm zot wa anpès anou sobat po libèr nout péi mèt dobout nout nasion.

Bann zène fiy rénioné lé moman avan zot 18 tan

Wi fo pa awar ont kozé minm si wa déranz in pé domoun, bann zéne fiy rénioné i fé zanfan avan zot 18 tan po giny larzan zalokasion san in konsiantizasion bann rèsponsab la santé pourtan mwayin i mank pa po protèz azot. Souvandéfoi zot i fé par obligasion forsé pars zot na pwin travay po giny larzan zalokasion, souvandéfoi lé pousé parbann moman / papa. Tansion mi di pa tout. Ala in travay fo mèt anplas po fé prann konsians bann zéne fiy osi garson viv zot zénès mi koné i pèrmé pa dann sistèm lasistana, séposa si na ankor domoun i krwa dan in not sosiété andéor la départmantalizasion i pran anmin tousala po sort dann malizé sosial Larénion lé dodan zordi.

Batay po rokin ant kolonizatèr é kolonizé

Nout tout i koné Larénion tout otour son bordmèr la touzour awar rokin sra pa domin ke nora pi. Avèk larivé bonpé dévlopman zaktivité la mèr sirtou da la zone SinZil i fé koméla néna bonpé domoun i sort andéor la akapar sa po fé zot plézir dan la koloni. Lo rokin lé dan son milié natrirèl lé normal kan li san ali ménasé i atak, po linstan mwin la zamé tandi rokin i vien si latèr po manz domoun. Mi rovien sat la arivé lindi 19 sètanm 2011 sikoté Boukan Kanot ousa in boug la parti fé son plézir lamizman dan la mèr té tié par in rokin, apré so latak rokin-là in ralé pousé èk son bann kamarad «Surfeur» èk lo mèr Sin Pol Hugette Bello la pèt anflèr apré ke èl la di son mékontantman sé son péi él i koné bien ralé pousé la pèt pli for ankor ant lé dé kan néna inn anparmi bann «Surfeur» la di kozman èl la di lé in propo rasis. Foutan kolonizatèr koméla rénioné na pi lo drwa di sé son péi é i akiz ali rasis, kisa ilé lo promié rasis si la pa bann kolonizatèr ousa partou zot la pasé zot la akapar tout, zot la fane zot manzé gaté. Apré la fini kome toultan si radio kolonial «Freedom» la osi na aryink kozé po défann lo bann kolonizatèr, minm in pé rénioné vandèr ki la rabès azot dovan lo bann kolonizatèr po domand pardon po sat Hugette Bello la di, koman ou vé lo rénioné i avans èk son bann koko tèt kolonizé. Mi rovien si lo danzé la mèr la touzour di azot bann domoun i rant dan la mèr kan lo drapo lé rouz i rant pa dodan la mèr apré kan i ariv in malèr fo pa kriyé i akiz ninport kisa.

Fo abolir

Apré labolision lèsklaz in krim kont bann pèp nwar, zordi nou péi i viv dan in not form lèsklavaz an misouk kiswa konsomasion, kiswa touzour doman siouplé, ala in not konba po anméné po labolision lo somaz, kontra édé, lasistana pourtan dan lo déklarasion drwa domoun L’ONU i di tout domoun néna lo drwa awar in travay, in dinité, lo rèspé zordi tousala la pa apliké, alor sré tan dobout po abolir lo sistèm i bord parkoté nout popilasion, kome po lèsklavaz fo nou lèv po abolir lo somaz, kontra édé, lasistana… Koman fo fé wi i giny done tout domoun travay fo mèt an plas in nouvo sosiété andéor lo sistèm départmantal é i fo domoun lé pré po in gran sanzman dan in lantant antronou po èt solidèr é partazé èk sak na pwin.

In zénès sakrifié

Sra in kozé wa rovnir souvan dan lo bann zartik Zournal Démaliz tank lo sistèm anplas i konpran arpa ousa tout lo bann rénioné kolonizé lé an roulé dodan ke lo sistèm politik départmantalis lé nout malèr ousa i anpès nout péi avansé sra touzour dénonsé par Zournal Démaliz po fé prann konsians bann rénioné na anvi in sanzman. Lo kozman zordi sra fé si nout bann zénès ke lé sakrifié ousa na pi lavnir dan zot péi byinsir po bann départmantalis i di form azot apré nora travay anfinnkont lo bann zène lé bordé dan zot prop péi, pars dan lo sistèm politik zordi i pèrmé pa lo zène rénioné awar in travay sèl solision alé point ‘’Pôle Emploi’’ ou kit zot péi po alé dann péi andéor i promé azot in rotour, mé lo rotour nora zamé. Zordi néna in manièr anvoy nout bann zéne andéor i di azot rant dan larmé po apré alé fé la gèr sikoté bann péi an gèr kiswa Lafganistan ousa lo pli souvan zot i trouv la mor, lé tris war nout zénès sakrifié akoz na pwin lavnir dan lo sistèm départmantalis i di azot alé fé la gèr i rogard pa zot, apré tousala i anminn la soufrans zot bann paran, bann rénioné i koné lo danzé mé akoz zot la pèr rotrouv azot bordé dan nout péi i profèr rant dan larmé po giny kondision vi mèyèr. Dan tousala na okin organizasion politik départmantalis i dénons lo sakrifis nout zénès po di arèt èk sa, tout lé anganté dan in sistèm la po tié nout péi. Kansala nora in vré lorganizasion i dobout po défann la zénès rénioné po di anon dobout in kou po pran nout péi an min vié kome zéne lèv po di anon libèr nout péi po artrouv nout dinité, mé somin là sra dir tank lo rénioné sra divizé é kolonizé dan sont tèt sra dir po lévé. Zournal Démaliz wa kontinié dénons bann politik ousa i bord lo rénioné dan son péi.

Intèrnèt in zoutiy ke la plipar bann rénioné i ariv pa èsploité

Nou vé, nou vé pa lé in mwayin kominikasion i fé parti nout vi toulézour, dosi lo Wèb néna lo bon, kome lo mové i fo fé atansion pa tomb dann tantasion. Isi Larénion na bonpé domoun na pwin ankor zoutiy intèrnèt, pars la plipar bann domoun na pwin konésans informatik é lo bann konéksion lé sèr i pèrmé pa tout domoun giny zoutiy là. Dan nout tan nou la vé pwin la sans aprann sa i fé bann zénérasion zané 80/90 é plis la aprann si lo ta, la zénès koméla la fine akapar sa fasilman mé pa tout pars dann lékol i apran aou la baz pa sat i fo po èt plis kalé dodan na pwin vréman in filièr èspré po aprann ankor plis po èt gabié sé sat na mwayin i pèy bann kour informatik. Ala in zoutiy i pé ansèrvi tout domoun lo zour lo pri bann konèksion wa bésé é nora bann formasyon po tout sat i vé aprann lé in fason lité kont lalfabétiz é lo bordaz domoun, é lé in sours po fénésans travay, koméla kan nou wa domoun i dépans bonpé larzan dann GSM i kout sèr, si zot lavé sakinn in lordinatèr plis intèrnet té rovien azot mwin sèr sirtou dan la kriz zordi, osi noré pa bézwin déplas po riyin dann biro, osi pars po bann ti moun atèr bann biro sosial na pwin ankor in zoutiy informatik pèrforman po èd azot. Lé vré néna bann «Cyber» tousala la pa gratwit é bann Médiatèk la pa toultan i giny la plas. Létan Rénioné i pran konsians an 2010 lé in zoutiy inportan po kominiké.

Oté kwé sé nou

An 68 tan départmantalizasion la di fo lo rénioné lé formé dan in modèl fransé li wa giny prann lir é koz byin fransé nora son plas dan la sosiété départmantal po in fasilité la vi. Zordi kan nou rogard kosa la aport anou po vréman aryin, a lièrk zordi lo rénioné lé bordé dan son péi. Tout lo bann désizion é pouwar lé dan la min bann zakaparèr pouwar, tout lo bann sèktèr lékonomi, kiltirèl, sosial, é konsor lé dan la min bann domoun anlèr lo rénioné mizèr, léla zis po fé lo ta. Oté bin kosa dan lo rèv zot sistèm départmantèr la di tout rénioné noré in bon kondision vi, azordi lé lo kontrèr bann rénioné mizèr i arèt pi domann la sarité, lé dann malizé, abandoné par lo sistèm départmantal, lé oblizé mèt zot destin dan la min bann zasosiasion é domoun i sort andéor po sov in lonèr pèrdi.

Po konèt: Lé lo 19 mars 1946 Larénion latni in départman fransé.

Po avansé

Fo lo rénioné lé né Larénion i arèt di fo toultan domoun déor i fé po nou, i désid po nou é tout lo bann travay inportan lé dan zot min, lé vré ke baro travay lé rouvèr pli falsilman po bann zarivan, kan zot i ariv an péi konki zot i krwa tou pèrmi, anplis ké sa zot manièr kozé la pa parèy lé not, anou nou ésèy konprann azot, azot i vé minm pa tas mwayin konprann nout lang kréol, pars kan ou koz kréol ou lé mal vi dan tout ladministrasion kolonial é minm bann rénioné i rogard aou an grinn kan ou koz kréol i fé pa in kont èk ou. Koméla la plipar bann kréol la ont koz kréol ant zot minm i roul fransé magot, anon pa kasièt la vérité anparmi bann koloni la frans lé bann rénioné i métriz mwin lo fransé minm si zot i roul langaz lé ankor fay zot fransé.
Alor po nou avansé fo arèt bat la lang, si nou vé roprann nout plas, lé anou sobat po di sa lé anou, mé kome nou lé divizé é i yinm kriyé san riyin fé nora ankor somin po avansé. Ala sat néna po nou fé alon pa pli lwin po prann nout drwa sré tan lo rénioné i lèv po di form anou podvré dan nout péi, arèt anvoy anou déor, lo sistèm kolonial i pé pa obliz anou, sé lo, rénioné minm i vé i krwa déor lé méyèr, mi krwa pi i giny kolonizé si nou fé in rézistans kont lo dominèr.

Tié rokin la pa la solision

Nout tout i koné Larénion lé dan in zone ousa néna bonpé rokin danzéré pa bézwin fé gran zédit ou sort déor po konèt ke néna rokin dan la mèr nout péi, byin avan la touzour awar rokin, mé si la vé moin zatak kome koméla sé pars zordi néna bonpé plis zaktivité dan la mèr épi fo arèt kasièt sé plito domoun i sort andéor la kapar sa po zot po fé zot zaktivité la mèr, pars lo rénioné li minm i yinm pa tro la mèr li profèr binyé plito si lo bor mér alé pli lwin po fé dot zaktivité i ral pa li. Astèr si zordi néna bonpé rokin i rod dan la mèr sikoté lo bann plaz SinZil sé parské domoun minm la fé lo bann kondision po atir azot ousa domoun i zèt tout kalité manzé é tout kalité polision dan la mèr, épi pè tèt èk bann rézèrv po poison té mi anplas i atir azot, é osi kome na pi lo droi pès poison kome avan i fé ke tout lékosistèm la sanzé i atir plis rokin sikoté la zone SinZil mi sa pa akiz in na lot mé kan domoun i dégrène lé normal néna in rotour kont lo zonm. Non va désizion tié 10 rokin désidé par lo gouvèrnèr préfé la pa in solision pars nora touzour dot wa rovnir la solision fo domoun i ansèrv la mèr po zot plézir i sanz zot konportman i rant pa ninport ké lèr, kanlé mové i rant pa dan, é pans ke la mèr i apartien pa zot tousèl rokin la touzour été otour Larénion, ankor in fwa fo domoun i sanz zot manièr ansèrv la mèr fo pa zot i oubli lo rokin lé dan son milié natirèl li la zamé mont si la tèr po manz domoun é nora touzour so danzé ke wa gèt domoun kan wa rant dan la mèr. Ankor in fwa tié rokin la pa in solision, bin lé tro fasil akoz pa tié tout zanimo lé danzéré po domoun ou sinon dévid la mèr tié tout bann poison lé danzéré pèt tèt Limin nora la trankilité kan li wa rant dan la mèr.

Rédaksion Zournal Démaliz 

Po konèt :

Si zot i ropran lartik po fé konèt oubli pa di ousa i sort i kont si zot.

Rédaksion Zournal Démaliz – http://zournal-demaliz.blogspot.com/