samedi 30 mai 2015

Vyé Zartik ''Kozé Lib''

Po zot konèt :
Bann zartik té finé difizé dopi avan astèr zot i rotrouv sa si lo nouvo Blog Zournal Démaliz.

Anon pran anou an min arèt kont si larlikaz lo bann gouvèrnan

Domoun atèr, kréol mizèr, krazé par lo sistèm lé anplas forstan mèt nout lavnir dan la min bann politikèr <droite> konm <gauche> zot i vwa sakfwa i vot i mèt bana anplas po défann nout drwa é fé avans nout péi alor zot i vwa na pwin riyin i sanz toultan i mèt anplas bann lwa sosyal asistana po ti maléré é la vi i dovyin pli sèr é toultan nou dovyin plis mizèr é asisté é sat néna i kontinyé an grès ali tout lé dan zot min alor sré tan rouv in kou lo zyé po bord tout sé bann tazèr gèl lèv é pran anou an min po désid in kou nout lavnir pars plis nou wa kriyé nora riyin wa sanzé si nou bouz pa, néna i komans konpran zot la vi kan Samuel Mouen la fé sourdizan in grèv la fin po fé lo mandian po i lès anplas lo RSTA po rékipèr po zélèksyon 2014 bann politikèr <droite> kome < gauche> té kont si in takon domoun mé la pa aral bonpé domoun i vé di forstan taz la gèl lo pèp rényoné é bann kréol mizèr i komans konprann in pé ke na pi riyin po ginyé èk so bann zwazo mové tan. Nou fors lé an nou sé nou i giny fé bouz lo pyé koko po fé giny banna la tranblad dan zot kilot é zot i atann sa minm nou wa toultan zot i sort konm kozé inn sékat nora in révolt sosyal si kontini komnsa.

Domoun atèr i poura pa rès tout son vi dan lasistana

Bann sat i diriz anou lé kontan voir bann rényoné atèr rès dan lasistana é la mandisité si lo pouvwar té vé bien na lontan noré trouv in solisyon sé po sa fo bann domoun atèr i rouv lo zyé po nou bord zot gard manzé lasistana. Kozé lé po bann i lir zartik-là é sat i konpran kréol. Oté bann rényoné atèr anon tir la pèr an nou po di san lafrans nou nora pi riyin la pa vré nou lé kapab viv san lafrans. Sé lo bann gro zozo lé anlèr i vé pa nou pran nou destin an min sé pars domin zot i koné nora pi la fasilité larzan. Alor po sat nou giny é nou gout zordi vodrémyé nou komans fé dobout nout péi po rotrouv nout dinité. Lo zour wa ariv in malizé po nout péi va war kosa na manzé

Fo nout péi i travay èk bann péi loséan indien

Si lékonomi nout péi lé an fayit sé pars ke nou lé anmaré èk lafrans é nou pé pa dan lo sistèm politik lé anplas désid nout prop dévlopman ou kosa lé bon po nou pé pa travay èk bann péi loséan indien pars lafrans i vé pa èk zot bann règloman lwa lérop i fé ke bann marsandiz dan la zone lé difisil po rantré lo bann pri kan i inport sikoté lérop ka i ariv isi lé sèr, alor zot i wa tout lé fé po touf anou dan zot sistèm politik kolonyal sé po sa bonpé rényoné i ariv pi obout é sak néna bonpé é diplomé i an sort azot lé zot sé toultan fé lo mandian la fine ariv zordi fé in list komisyon kosa domoun maléré i dwa manzé. Sé po sa Démaliz la touzour di dan son bann kozé sé Lérop la po tyé anou é la kriz bana la invanté po myé komand anou é létan rouv nout zyé po travay èk bann péi otour nou.

Fo roprann nout lèspas sa lé anou

Sé pa nou vé ranfèrm anou si nou minm, mé forstan nou la lès bann kolonyalis akapar nout péi i fé zordi zot la fine mèt la min dosi tout zafèr dan nout péi é avèk la konplisté bann rényoné vandèrki ke la favoriz zot lantré isi, gard zot minm zordi nout bordmèr, la mèr, la ravine, la rivyèr,, lé zèr, la montane tout lo bann zaktivité touristik é plézir lamizman lé dan la min dommoun i sort andéor forstan rényoné la pi fé in kont avèk zot péi, bana la mèt lo grapin dosi mé lé vré po zot lé pli fasil giny lotorizasyon pars kan sé lo rényoné i domand i fé tout po intèrdi é dékouraz ali i fo di osi kan zot i débark zot néna déza la konésans lo bann pratik so bann zaktivité-là. So bann pratik bann zaktivité zot la mèt anplas sra sat néna mwayin wa giny fé pars aou ti kolon bitasyon, travayèr batiman ou poura zamé fé ou anvoy out marmay pars na pwin lé oblizé ral si gongon la mizèr. Akoz bann sat i diriz nout péi i mèt pa anplas in formasyon po form bann rényoné isi apré po pran an min so bann zaktivité touristik é plézir lamizman dan in bon lorganizasyon anméné par bann rényoné isi po prann sa an min noré pi fénésans bann vré travay é arèt domann souplé bann Mèr ti kontra la mizèr. Oté Rényoné létan roprann anou an min po diriz nout péi po roprann nout lèspas i apartyin anou é giny travay dan nout péi.

I fo in vot popilèr po lo nouvo rout litoral

Lo nouvo prozé rout litoral dan la mèr propozé par lo konsèy Rézyonal é son prézidan UMP départmantalis Didier Robert lé in mové prozé po nout péi i sa dégiz nout bordmèr avèk in sèrpan béton sé sa nou vé lès kome léritaz po bann zénérasyon i lèv domin sat i dénons pa prozé-là sé parské zot néna zintéré larzan dodan po ginyé tanka lo ti pèp li anval tout sat i propoz ali i pans minm pa la natir son péi sat i kont avan po li sé son loto alor sré tan fini èk son bann komandèr pouwar. Rényoné é sat lé kont prozé-là lèv é domann gouvèrnnman in vot popilèr po konèt kisa lé dakor ou pa po nouvo rout litoral. Pars néna dot solisyon olièrk bétone nout bordmèr èk in viadik malèr pars kan sra fini komansé sra tro tard apré di pa nout té koné pa.

Kansala in vré Mouvman Libérasyon?

Létan bann domoun i sobat po lindépandans Larényon i organiz azot dan in mouvman byin organizé po lité kont bann départmantalis é kont kolonyalis fransé po ke nout péi i pran an min son destin. Po rapèl na inndé zané sa Larényon té inskri sikoté L’ONU kome in péi i fo dékolonizé si na vé bann mouvman zindépandantis dopi lontan té sobat po sa tout la zamé nirbou ariv tyinbotèt lafrans é lès in léritaz po la rolèv. Si olièrk zordi néna inndé mouvman fané fané tout lé divizé sakinn i sèy défann zot zidé dan zot kwin mé po linstan i ariv pa mèt ansanm tazantan i antann azot kan néna zélèksyon kolonyal po fé antann azot, apré i antèr dan trou kome tang. Fotaspéré in sékat nora in nouvo group po mèt anplas in gran mouvman indépandantis po giny fé lo gran rasanbléman ousa i mèt anplas dan linité po domand in kou podvré lo dékolonizasyon total Larényon. In kozé po rodone lélan bann zindépandantis i krwa ankor po di fé linité ou sinon rès sakinn dan zot kwin é kontinyé larg zot gro pléré kont kolonyalis

Koman ariv obout

Gardbyin koman lo kolonyalis fransé la anmar nout péi komansman lo pèpléman Larényon zot la mèt anplas lèsklavaz, apré langazis, anvoy rényoné andéor, apré larzan lasistana po pa bann domoun i bouz, apré bann kontra san landomin po la pé sosyal tout la politik lo kolonyalis sé anblouz in nasyon okipé po pa li pran an min son destin politik é tou sa avèk konplisité son bann valé é bann kanal zinfo kolonyal zot la mèt anplas pwindvizé fé in lavaz lo koko tèt bann rényoné po zot fé zot dominasyon é lèsplwatasyon in pèp. Alor koman lité kont sa, lé vré la pa fasil èk in roulo konprésèr komnsa mé inn sékat si nou ariv prann konsyans nou lé kapab anminn in rapor fors po kapot zot sistèm, pars dan tout sistèm néna in fay po nirbou ariv-là anou astèr war kosa nou vé rès anmaré èk lafrans ou kas in kou podvré la sène kolonyal po ropran lo flanbo bann maron la lès po nou kontinyé nout libérasyon po in vré libèrté. In kozé si lo malizé nout péi…

La fayit lo sistèm départmantalis

An 1946 kolonyalis fransé/ é konplisité bann rényoné kolonyalis la fé krwar bann kréol mizèr avèk lo stati départman nora pi lamizèr tout sra gabyé zordi an 2013 néna domoun i krèv la fin, na pwin travay é lé oblizé kit zot péi, bonpé na pwin diplom, lapa formé po trouv travay, manzé lé sèr, lasistana la tyé nout pèp, la drog, lo vis kabo/Sousout, lalkol, violans lé partou dan nout sosyété nou lé dépandan tout, rényoné lé bordé dan son prop péi na pi riyin lé anou, kréol mizèr i viv èk mwin 200 € par mwa noré ankor po dénonsé dan lo sistèm noulé zordi inkièt pa Zournal Démaliz lé la po sa. Minm lo ‘’Parti Communiste Réunionnais’’ a travèr zot zournal é Sit Wèb ‘’ Témoinages’’ ke la batay an 1946 po ke Larényon i dovyin départman fransé zordi i dénons lo sistèm départmantalis ke zot la mèt anplas i di lé an fayit bin té déza tan. Zournal Démaliz la touzour dénons lo sistèm départmantalis na pi riyin po giny èk sa sèl solisyon sé prann nout destin an min ki di destin sé komans organizé po prépar  lindépandans Larényon tank nou giny arpa désid po nout péi toultan na fé lo mandyan é kriy kriyé minm rabès anou dovan lo sistèm kolonyal lé dan nout péi.

Lamizèr bann program télé

Vèy byin toultan lé konmsa minm sirtou «Réunion 1ère» sak rantré lékol mwad out lé dé télé kolonyal lé plis anavan isi i fé la pli lo botan dan nout péi an gran tronpèt i anons anou zot bann nouvo program télé i di nora plis zémisyon péi kèl zémisyon péi ousa lé fé an fransé é lo kozé kréol lé bordé kan i fé sirtou «Réunion 1ère» i dir minm pa in mwa i arèt sèk san di domoun pokosa i arèt. Parlpi «Antenne Réunion» na poin riyin an kréol dosi. Mi rovyin si zot programasyon anplas na riyink rodifizyon é tout lé éropéanizé na pwin in zémisyon i konsèrne la zone nou lé dodan ou i roprézant tout lé matris i viv isi kiswa Kaf, Yab, Malbar, Sinwa, Zarab lo bann kalité program i propoz lé mizèr é tout lé fé po anblouz anou dan lo sistèm pansé inik bann kolonizatèr sé kontinié lav nou koko avèk zot TNT lé zot télé (France 2, France 3, France 4, France 5, France 0, France 24, ARTE) po pa nou koné nout kisa noulé. Koman ou vé apré lo kréol wa yème ankor son péi son manyèrv viv, son lang, kiltir, kizine, listwar tousala… sé po sa apré li yème pi son manyèrv viv. Ala koman lo sistèm anplas èk zot zoutiy propagand la tyé nout pèp ranfèrm anou dan zot pansé inik. Koméla kome lé fay dann sondaz i prann zanimatèr rényoné po koz in pé kréol po giny lékout alors avan té intèrdi koz kréol té anbos aryink kominoté bann fransé instalé isi ou i sort déor; Kréol i ansèrv po fé zoli mè sobat po mèt anlèr nout lang po domoun aprann la pa zot kari.

Létan mèt fin èk lo sistèm départman

é si té lo sistèm départmantalis té anpès anou avansé po désid par nou minm po règ lo bann malizé nout péi lé dodan zordi. Rapèl avan nir in départman fransé an 1946 avan Larényon té inn koloni lafrans mé sat lé in mo kolonyalis fransé i yinm ansèrvi po fé krwa nout péi lé pi inn koloni, bon po mwin na okin kozé po di si la lé touzour inn téritwar kolonizé par la frans an mars 1946 in an avan lo dépité Raymond Vèrgès é Léon De Lépervanche la parti négosié sikoté lafrans po di i fo nout péi i dovyin in départman fransé po tir domoun dan lamizèr apré in vot fagoté dovan lasanblé fransé la fine par done Larényon départman fransé é san manm la vi lo pèp rényoné koméla bann domoun i apèl sa 974 in kod kolonyalis fransé la done nout péi. Zordi sistèm la lé an fayit tout lo bann politkèr départmantalis i koné lé an fin vi mé zot la pèr bord sa pars zot la pèr nora pi la fasilité po ranpli zot pos é tansyon zot in giny pi anprofit si bann domoun asisté ke lé zot gard manzé po zélèksyon.

Minm wa kriyé riyin wa sanzé

Astèr fo domoun na pwin tro moiyin larzan rèv pi po di ke lo gaz, karbiran lo bann pri vwa désanm mwin sèr la fini tan-là gard zot minm toulé mwa sat i komand anou i désid po nou i fé la pli lo botan si bann pri kiswa lo gaz, karbiran, manzé tousala lo bann sat i gouvèrne la zamé anvi rod dot mwayin lénèrzi po ranplas so bann prodwi lé sèr é sirtou po pétrol ke avèk lo tan sra rar é vandi sèr. Zot wa fé la grèv kri for minm po mèt la présyon po fé pli lo bann désidèr zot i poura zamé é kont pa po lo bann politikèr lé anplas ou an vativyin zot lé konplis avèk alor sré tan kan zot i vot réflési bien pars dopi zot i vot na riyin i sanz dan zot vi toulézour sat lé pov li wa kontinyé ral gongon la mizèr é sat lé anlèr li wa kontinyé angrès azot. Létan bann domoun atèr pran konsyans i fo rod in not somin po dévlop nout péi é arèt swiv bann pasèr la pomad toultan la po kriyé dan bann kanal zinfo kolonyal fo pi swiv so bann domoun là bana i pans azot avan po giny lonér koméla po lité fo lo pèp i fé linité po giny sat li domand tank na zwé la divizyon nora riyin po ginyé é avansé.

Nout kiltir dan la min bann kolonyalis

Forstan fé lo pli for, zwé la divizion sakinn son tousèl, pi solidariz anou, zordi la kiltir nout péi la sap dan la min lo bann militan kiltirèl i rès ankor po tas mwayin lité i fé lo koté kiltirèl kiswa lamizik, téat, liv, sit wèb, radyo, télé, zournal, nout lang lé dan la min bann kolonyalis fransé é rényoné zot i fé sat zot néna lanvi po fé plézir azot koméla néna tout kalité festival sibvansyoné par bann kolèktivité, néna Sakifo, Wayo festival, festival kréol, Kabar tout kalité, é dot ankor tout lé dan la min bann kominoté zorèy. Ala koman zordi nout kiltir la sap dann nout min.

Nout sosyété lé maladé

Nout sosyété lé maladé toulézour i antan la violans, viol, laksidan, la drog, lalkol, somaz domoun i ariv pi konprann azot antrozot, i rèspèk pi in né lot. Koman la pi ariv là éské sé la modèrnité kalkilé si lérop la an minn nout sosyété zordi dan tout so bann mailzé lavi ou èské sé la politik lé anplas na pwin volonté po arèt tousala na in pé i di sé lo tromatis lo pèryod lésklavaz nout péi la koni. Antouka fodra in sékat nou lé kab pran sa an min po tir nout péi dan maladi-la po romèt dobout in nouvo modèl de sosyété lé sak i fé la politik lé azot bouzé po avansé dan in not somin la vi pli gadyanm po nout péi.

Sobatkoz dosi lamontraz nout lang kréol dann lékol kolonyal

Té mèrkredi 13 févriyé 2013 dan in lémisyon si télé kolonyal ‘’Réunion 1ère’’ anrozistré sikoté vil lo Por navé in sobatkozé si nout lang kréol lamontraz nout lang kréol dann lékol kolonyal avansa la vé larg in ti roportaz si in lamontrèz nout lang kréol dan in lékol kolonyal koté lo Por ousa koman in Madam Aurélie Filain i viv sa é i done lo gou lo bann marmay po aprann é ékri zot lang matèrnèl lo Kréol. Aprésa la larg in sobatkozé si nout lang kisa lé pour ou lé kont son lamontraz an mazorité navé plis sat té pour ke sat té kont, sat té kont navé lo prézidan la PEEP Larényon (Parents d’élèves de l’école publique) Claude Guezello é lartis Joël Manglou apré mi koné pa koman i sopas kan ‘’Réunion 1ère’’ i invit domoun po sobatkozé-là. Po lo prézidan la PEEP é Joël Manglou kome toultan la di zot lé kont i aprann bann marmay zot lang kréol mi sa va par rès lontan si sé dé kolonyalis rényoné é kont nasyon pars noré po kozé. Zis po di azot dosi lartik-là mwin té vé èklèr azot in pé powar ké na ankor travay po fé avan ke nout lang kréol i ariv rant podvréman dann lékol pars somin lé ankor long fo pa krwa sat lé po la lang kréol dann sobatkozé-là lo konba la fine ginyé rèv pa na ankor somin po fé mé lé déza byin néna inn rézistans é bann zéne i komans akapar zot lang kréol. Dan mon manyèrwar po di koman na ariv fé rant nout lang dann lékol sra lo zour na pran dèstin nout péi an min kome tout nasyon lib é sra obligatwar aprann nout bann marmay zot lang nasyonal an promyé é lé zot lang nora pi po domann siouplé kolonyalis po aprann nout lang, nout listwar tousala…, é wa arèt mèt an konfli la lang kréol é lo fransé dan nout péi é sra lokazyon fé laprantisaz lé zot lang ansèstral lé kozé dan nout péi. Fodré bann nouvo zénérasyon militan i lèv po défann la lang kréol ke lé plis dodan lo sistèm ladministrasyon kolonyal zot i fé arpa lo minm lérèr bann zansyin rès dan la divizyon kèl grafi i fo ansèrvi astèr si nou vé in grafi podbon po nou ansèrvi sé travay dosi lékritir 77 / 83 mi diré po fini èk la divizion akoz pa domann bann Rényoné kél grafi an lé dé zot i vé ou akoz pa lès domoun ansèrv lé dé grafi fo arèt mèt anplas dot grafi po brouy lèspri domoun plis na mèt dot anplas sé divizé é fé lo zé lo kolonyalis é bann anti-lang kréol. Po fini kozé-la lé domaz dan in sobatkoz na pwin dot militan la lang kréol ousa i vwa pa toulézour dann bann médya po di kosa zot i pans si lo manyèr ékri kréol rényoné.

Wi fo bouzé po zot drwa

Dopi in boutan inndé ti groupaz domoun i komans révolté po domann ti kontra san landomin gouvènnman kiswa domoun an groupaz ou tousèl ou bann zasosyasyon mé po linstan la mazorité lé anplas i fé zorèy koson dann marmit pwa ziskakan wa kontinyé bord rényoné atèr dan la mizèr sosyal pé tèt i fodré in gran rèvolt popilèr po antann la kolèr in pèp ke lé dann malizé somaz mé la pa in ti kontra fo domandé la pa in lavnir po nout zénès mé in vré plan po dévlop bann vré travay po toultan po sort dan lasistana bann kontra san landomin ke lé ansèrvi par bann politikèr po asir zot lavnir politik, mé èské osi sé pa lo sistèm départmantalis nou lé dodan i pèrmé pa po dévlop bann vré travay dan nout péi lé in mazinasyon bann domoun i dwa réflési lé in modèl politik ke lé an fin vi i avans pi ni dovan, ni dèryèr.

Fo di NON èk zot lis manzé fagoté

Fo bann rényoné atèr i dénons la lis lo bann prodwi i dwa mèt anplas lo 12 mars 2012 fagoté par lo bann zanprofitèr la di sa minm lé bon po domoun atèr, pars lé ankor in foutan gèl épi sra pa po toultan anplis ké sa lo bann zindistriyèl gro patron i tyinbo larné nout péi la pa mèt aryin sé bann kolèktivité Konsèy Rézyonal, Konsèy Zénéral la pran larzan lé prévi po dot dévlopman, alor ke lé Léta i doi pran sa an min lo problinm la vi sèr. Epi sé tank nora pa in vré plan po dévlop travay é otmant lo bann ti salèr domoun atèr la vi sèr sra touzour in malizé épi fodra pé tèt domoun i rowar zot manyèr konsomé é fé osi sakrisfis si dot soz lé pa inportan dan la vi toulézour é osi fo li pran ali an min po di arèt in kou èk lasitana bon sa sra dir fé konprann domoun atèr. Akoz olièrk swazi in lis prodwi pa mèt anplas in kart rédiksyon po 40% ou in pé plis si bann produi manzé, sanitèr, abiyman, é po lo gaz, kouran, dolo, intèrnèt mèt anplas in pri pa tro sèr po domoun i giny pa tro larzan lé posib pars larzan i mank pa dan la kès Léta. Akoz bann rényoné atèr osi na lo drwa manz bon manzé fo di arèt in kou di sat lé bon po nou. Alor i fo bann rényoné atèr i kontinié zot konba kont lo mal viv nout lé dodan zordi. Démaliz lé solidèr zot lit kont bann zanprofitèr.

I fo dékoloniz nout péi

Lèr larivé na pi lèr po kalkilé po nou bord tout sat i sort andéor, anon ropran nout lèspas sat té fé nout gayar avan, anon bord lo koté modèrne éropéanizé bann kolonyalis la tyé nout kalité kréol, fo pi nou lès bann komandèr déor kome andan komand anou, fo pi nou lès bann zanprofitèr kolonyal désid po nou, non pèp fo pi nou bès la tèt mèt nout fors po kapot tout lo bann manzé gaté bann zakaparèr la done anou po anvalé. Alon vomi tout zot sistèm po nou ropran an min nout péi.

Inndé solisyon anparmi dot kont lo malizé sosyal nout péi

Olièrk fé in lis bann prodwi ousa in katégori domoun i dwa manz sa, lé irzan mèt anplas in kart rédiksyon 40% ou plis po bann domoun néna in ti salèr apré i fo rouv in déba ziska kèl salèr i pé èt édé si lo bann produi ke manzé, sanitèr, abiyman (Linz soulyé san la mark), é in tarif sosyal po kouran, dolo, tèléfone, intèrnèt, rowar osi bann zèd po éd-lozman é osi la santé é fé in kanpane po domand domoun kontrol é sanz zot manyèr konsomé bord sa i ansèrv pa zot nadfwa lé oblizé fé in sakrisfis po sort dann malizé, é po tir domoun an dété siprim zot dèt konmsa wa rann in pé pli fasil komision sirandètman é lès sat na pi mwayin pèy zot labonnman arèt zot kontra é lo bann domoun là na pi lo drwa fé in labonnman lo tan zot kondisyon vi i amélior, ala in propozisyon rovandikasyon po réklamé é osi fo trouv in solisyon po mèt anplas in plan po done travay zène kome domoun azé é fo rowar lo bann rovni domoun atèr. Po finans sa, sé pa bann kolèktivité i dwa prann sa an min kome té fé èk la lis lé 60 prodwi té désidé sé Léta i dwa asiré lé pa normal larzan i tir dan la kès dann bann kolèktivité lé po èd domoun atèr lé ansèrvi po dot soz. Akoz Léta la finans bann Bank té sa dan la fayit é i pé pa èk domoun lé dann malizé. Ala inndé zidé po sov lo bato départmantalis lé an dériv, mé nou koné minm si néna la pèr di i profèr kasyèt lé vérité dan lo sistèm départmantalis é éropéinn zordi lé inposib avansé lé pa adapté po nout péi, alor kome moin la touzour di sé i fo ke lo pèp rényoné i pran an min son dévlopman é destin po sortir lasistana é lo kolonyalis tank domoun i déblok arpa zot koko po di lo prodwi la départmantalizsayon la pa bon po nout péi zour an zour wa kontinyé kri zot kolèr é anfons dan la mizèr lé sèl sat lé anlèr wa kontinyé byin viv.

Kalandriyé lékol la pa bon fo sanzé

Zot i koné kan i ariv pèryod la salèr èk siklone kome lo kalandriyé lékol lé kalké si sat lafrans i di po avantaz sat i vé kontinyé zot zétid sikoté andéor é laba an frans (po konèt sak ané na pwin bon pé zétidyan rényoné i sa va kontinyé zot zétid la ba la plipar i rès isi) lé plito po lo bann fonksyonèr zorèy ke i travay dan nout péi po anprofit vakans lété dan zot péi é osi inndé rényoné la rant dann trin, bann sèrtin zasosyasyon «parent d’élève» i di kalandriyé la pa bon po bann marmay lékol pars kan i ariv dann sézon zanvyé, févriyé, mars la salèr i mèt dir, é néna mové tan é sa i maliz lo bann kour lékol sré tan zot i di mèt anplas in kalandriyé i kol èk nout sézon mé lo problinm la pa tout rényoné lé dakor lé touzour kolé èk sat lafrans. Létan mèt anplas in kanlandriyé lékol lé an rapor èk nout klima anparmi mon propozisyon done vakans avan lo 20 désanm po arkomans débi mars (dan so bann pèryod valans là mèt anplas bann zaktivité po sat na pwin mwayin alé vakans done sa bann zasosyasyon byin kalé po pran an min, ala in fason po done travay bann rényoné) apré po vakans livèr done in mwa an zyin-zilyé é dan lané antrokoup par in sommin po dékonprésé lo déba lé ouvèr si dot propozisyon kalandriyé. Minm si nou lé pa in péi lib po désid parnouminm fo arèt inpoz anou sat la pa bon po nout klima ziskakan wa kontinyé fé anval anou koulèv komandèr oté rényoné lé tan pran nout rèsponsabilité zot i krwa pa!

Lé irzan fo fé in lizine kouran po lo sid

Po ke lo Sid Larényon i dépan pi lizine kouran lo Por é lé zot lizine privé, lé irzan konstri in lizine kouran ke po lo Sid, vi ke la popilasyon i otmant vitman lo kantité kouran “EDF Réunion” i sufi pi, nou wa avèk bann konfli sosyal èk son fournisèr si lo sit lizine lo Gol (Sidec Séchilienne) sakfwa zot lé an grèv ou si tomb pa an pane i mèt lo sid Larényon dann malizé. Alor lé plis ke tan i komans travay si lo prozé po konstri in not lizine kouran non polian avèk lénèrzi la natir kisa néna si latèr ou la mèr. Lé lokazyon kas lo monopol ‘’EDF’’ po rouv la distribisyon kouran an konkirans ‘’EDF’’ é lé zot fournisèr privé, prozé la i dwa èt porté par Lo Konsèy Rézyonal ke i rès dan lo domène sèrvis piblik fo arèt done bann gran group andéor fo mèt sa dan la min bann rényoné isi minm. Alor tou sat tan la po form rényoné èk zot mobilité, bin anou osi lé kap fé tourn lizine kouran. Létan komans mèt prozé la anplas pa atann kan nora plis domand konsomasyon kouran dan lo sid Larényon. Ala in prozé ékonomik é politik ke ‘’ Zournal Démaliz’’ i lans po in lizine kouran non polian po lo Sid Larényon.

19 MARS 1946 : Lo ‘’Code’’ 974 i koloniz nout péi

Lindi 19 mars 2012 wa fé 66 zan nout péi la baskil dan lo sistèm départmantalizasyon zidé là té propozé par lé dé dépité lépok Raymond Vergès é Léon De Lepervanche é lé zot dépité Giyane, Martinik, Gwadloup lépok. Bana la parti sikoté La frans dovan lasanblé nasyonal fransé po vann zot téritwar i dovyin in péi asisté é dépandan la frans, i di té po mèt fin lo sistèm koloni, mé zordi lo sistèm koloni lé touzour là nout péi lé touzour kolonizé par la frans. Mi sa pa rakont azot tout lo bataklan kosa lé dé dépité la fé po magouy stati-là po Larényon lé grav ke lavé pa domand lo pèp rényoné par in vot popilèr kosa li té vé kome stati mé sat mi vé fé konèt zordi on diré lo bann défansèr so stati fagoté po nout péi astèr zot la ont i profèr pa tro kozé dosi lo dat là. 66 zan apré sat i défann lo sistèm départman ‘’droite’’ kome ‘’gauche’’ la ont fèt sa pars zot i koné lé an fin vi é li minm zordi la po fé lo malèr nout péi é i anpès anou désid po nou minm. Si lo sistèm départmantalis la anprofit po bann Gro Blan é domoun anlèr é kolonyalis fransé i sort andéor mé li la bord 52% bann rényoné atèr dan la mizèr, dan lasistana, alor po fini èk son manzé gaté lèr larivé po mèt anplas in not sistèm politik ousa lo Rényoné i lèv po pran an min son destin.

Bann radyo dan nout péi

Lo bann radyo néna dan nout péi tout i difiz an fransé wa di lé normal pars Larényon lé in départman fransé é lo fransé lé konsidéré kome la lang ofisyèl, mé lo problinm lé ke prèské tout nout popilasyon i koz kréol normalman dovré osi mèt lanimasyon an kréol mé lo rényoné minm i vé pa i koz an kréol. Ala ankor bann batman la lang i di fo mèt in poursantaz lanimasyon an kréol fo lo CSA i inpoz sa po sak radyo i difiz é osi in kota radyo an kréol é radyo i roprézant tout lo kopozan nout popilasyon lé vré i fo mé sa nou poura inpozé lo zour Larényon sra lib son destin la wa giny inpoz lo bann règloman difizyon radyo dan nout péi mé po linstan somin lé ankor long. Lo bann domoun i domann frékans i profèr sobat po giny frékans po défann zot biznès na riyin nafout èk koman défann nout lang, nout lidantité, nout péi. Kan ou wa zot programayon i fé pityé na aryink la mizik, la kouyonis, kansa ou wa antann bon zémisyon po fé prann konsyans lo rényoné dan tout lo kalité i fé nout péi oki bourik, parl pi kèksyon fénésans travay la pa zot kari i profèr anfèrm lo radyo dan in kabine programé si lordinatèr, pa bézwin nou kasyèt néna radyo néna 30 tan na minm pwin in travayèr anbosé dosi, lé grav sakfwa i fé domand frékans lé zot minm i giny lo CSA i kontinyé done frékans so bann radyo là, sé po sa néna sat i vé awar in frékans la pa kontan akoz i done toultan lo minm. Nadfwa ou antan kozman i di pran domann pa sa lé anou, wi mé fo tout lé dakor pran sann mandé lo sistèm kolonyal.

Démay nout kiltir dan la min bann politikèr

Toultan mi antan désèrtin bann rèsponsab zasosyasyon é group lamizik dir i giny pi koudmin larzan èk bann Méri, Konsèy Rézyonal, Konsèy Zénéral si i mars pa avèk zot ou si dénons zot politik konmsa zot néna la min miz po désid done koudmin larzan i fé astèr la plipar militan é zartis la rant dan zot ron èk bann politisyin tout kan, sé po sa sakfwa néna zélèksyon ou in bouzé lo ban zorganism ou wa mizisyin po roul lamizik po zot é lo bann rèsponsab néna zasosyasyon i anminn lantouraz domoun é la wa kan néna votman. Mwin mi di arèt èk so manyèr travay fo zot la pa pèr dénons bann politikèr dan zot mizik, fo zot i argroup azot dan in lorganizasyon po domand zinstitisyon léta pran sa an min dan in sèrvis ke la pa dan la min bann politikèr tout bor konmsa zot i pé pi fé présyon si lo milyé kiltirèl é artistik é zot lé lib dan zot travay. Sré tan i mèt anplas in fon larzan po soutyin zot bann bouzé kiltirèl é kréativité. Mwin mi di fo libèr lo koté kiltirèl dan la min bann zorganizasyon politik, mé èské dan lo sistèm départmantalis néna inn volonté mèt nouvo manyèr travay po nout kiltir, ou akoz pa trouv in not pist po mèt sa anplas dan in not sistèm politik po mèt anlèr lo dévlopman kiltirèl Larényon. Si néna ankor militan é zartis angazé la anvi bouzé akoz pa fé in lantouraz dan in not manyèrwar tout nout kiltir.

Fénésans travay dan in péi lib

Dan in not stati andéor la départmantalizasyon po lité kont somaz lo zour nora in gouvèrnnman rényoné fo mèt in plan irzan po èd domoun i vé fénésans zot travay dan tout domène laktivité lo péi. Dan lo sistèm nou lé dodan zordi tout lé vérouyé é konpliké po fénésans in lantropriz tro konplikasyon po giny in koudmin larzan é tro démarsaz papyé, tro sarz po péyé, bon lé in sistèm vodrémyé oubliyé. Propozisyon dan in manyèrwar rényoné sé doné in koudmin larzan po sat na pwin travay ousa i vé fénésans son travay, lès la libèrté travay domoun dan in fasilité, bès bann sarz, pars dan lo sistèm départmantalis i ankouraz pa domoun dévlop lanplwa. Koman ou vé in somèr na larzan ou domand ali fé in pré é avans èk kwa ? Akoz i done pa in èd po démar son laktivité avèk in kontrol, fé parèy bann zasosyasyon bon sé la ouwa ke lo sistèm zordi i propoz pi riyin po lo rényoné…

Fo siprim bann radyé

Akoz na pwin in volonté politik po bann sat i gouvèrne anou isi Larényon po sat i okip lantrotyin la rout. Sakfwa néna mové tan i rovyin lo minm problinm bann radyé lé koupé par dolo i fé domoun i pas parla li tant pasé minm si li koné lé danzéré konbyin domoun la fine pèrd la vi kan lapas radyé inondé dolo i krwa pa sré tan komans fé bann pon po ranplas bann radyé. Pourtan tousa takon larzan néna dan lo sistèm départmantalis na okin program lé fé po mèt anplas po siprim ban radyé po mèt fin lo malèr dan bann famiy rényoné. Sré lokazyon done travay zantropriz batiman ke lé dann bèzman la kriz lékonomi é sosyal. Ankor in zafèr pli komik tout bann somin lé fé dan nout péi lé aryink po botan kan néna la pli tout bann zaktivité lo péi lé bloké lo bann manyèr fé la rout la pi parèy lontan i sifi in ti pé la pli tout i foulkan.

I di aou kré out lantropriz avèk kosa ?

Kome na pi solisyon po done travay bann kréol sirtou sat lé plis malizé lé domoun san diplom é sat i apros la karantène. Koméla ‘’Pôle Emploi’’ i konvok so bann domoun-là toulé mwa powar si ou la fé démars po rod travay, rod kosa a park kontra la mizèr ankor lé a kont gout sirtou lé Larényon i bat lo rokor somaz par rapor lé zot téritwar lafrans, déza sat néna diplom i rès atèr lé oblizé alé an mobilité forsé andéor, parlpi sat na pwin lé plis bézé, minm in ‘’Contrat aidé’’ i giny pi fo néna makrotaz la politik. Alor sat i propoz aou kré aou in lantropriz i domand minm pa si ou giny fé, si ou néna in prozé. Tout fason si ou giny pas kas pa la tèt wa fé aou in formasyon bidon po kréasyon antropriz po rod in prozé souvan lo somèr ke lé arselé toulé lé mwa i fé ninport kwa po awar la trankilté i lans azot dan in kréasyon antropriz apré kome la pa abityé anméné 2 mwa apré i fèrm èk bann dèt larzan la anprété épi krwa pa bann zorganism i èd bann kréatèr o nivo larzan i prèt konmsa fo ou anminm in moné kan oulé somèr ou giny in salèr mizèr lalokasyon somaz i sufi minm pa po viv, bin minm si ou vé tant lavantir oulé oblizé lès tonbé, épisa na domoun i yinm pa fé krédi. Akoz lo bann désidèr i mèt pa anplas in Fon po démaraz nouvo lantropriz é in formasyon pli long po domoun lé somèr i vé kré zot prop lanploi.Po konèt la plipar bann domoun i kré zot lantropriz lé an Stati ‘’Auto Entrepreneur’’ lé pli fasil si mars pa po fèrmé néna zanvantaz é zinkovényan. Ala koman zordi ‘’Pôle Emploi’’ dann péi Larényon, la trouv mwayin po fé bès somaz, mé lé in fas kasé lo malizé nout sosyté zordi dan lo sistèm départmantalis.

In zoutiy po rowar

Alor ke la sityasyon travay i kontinyé agravé dan nout péi i bat lo rokor par rapor lé zot départman fransé na okin désizyon lé pri par lo bann gouvèrnnman lé anplas po déklar nout péi sinistré somaz. Lo zoutiy ‘’ Pôle Emploi’’ lé la po èd domoun i rod travay, vi lo malizé nout péi lé dodan akwa i sèrv ankor sa pars i ariv pi asiré son misyon létan romèt ankoz zot zoutiy-la po mèt anplas in not mwayin po lité kont lépidémi somaz dan nout péi. Po sat i gouvèrne anou fodré zot i bouz in kou po trouv in solisyon po done travay domoun, avan la kolèr i mont in zour podbon pars lo zoutiy ‘’Pôle Emploi’’ lé pi adapté dan nout péi par rapor la kriz travay dan nout péi.

Kèl démokrasi ?

Tout lo bann médya lé anplas dan nout péi kiswa télé, radyo, zournal lé dan la min bann domoun i défann lo sistèm kolonyalis fransé ousa zot i kontinyé défann é antrotyin in sistèm ke i anpès nout péi avansé dan in péi lib. Si so bann kanal zinfo na aryink lo sikré ou nora zamé in kozman po dénons lo méfé lo kolonyalis tout lé dodan in pansé inik. Si lo rényoné an rézistans kont kolonyalis i vé di la vérité na pwin lo drwa la parol tansyon i dénons zot sistèm kolonyalis fransé, pli grav ankor tout sat i fé lo kalité nout nasyon kiswa nout Lang Kréol, listwar nout péi, nout lidantité lé bordé. Koman ou vé ke lo rényoné wa rouv son zyé po in zour pran son péi an min, na okin kanal zinfo anti-kolonyalis na lotorizasyon difizé po giny sobat kont lo pouwar anplas, apré zot i mank pa toupé di lafrans lé in péi démokratik, i défann lo drwa domoun. Ala koman lo kolonyalis fransé èk bann konplisité inndé rényoné kolonizé é kont nasyon i malol lo zyé lo pèp rényoné.

Latèr larényon lé polyé èk prodwi simik

Lo andsou latèr nout péi lé polyé èk bann zangré ansèrvi dan bitasyon osi bann zardin domoun i mèt an danzé lo bann rézèrv dolo dou konsomé par bann domoun èské bann zorganism i okip sa i inform anou powar si dolo la pa kontaminé, so bann prodwi simik i sava osi dan la mèr i mèt an danzé léko sistèm marine. Lé bitasyon kane i ansèrv plis bann prodwi simik kome langré, dézèrban… Kan ou koné na lontan i plant kane i dwa awar in gro déga si bann rézèrv dolo andsou latèr po linstan na pwin zétid sèryé té fé dosi là po fé konèt nout popilasyon si lo bann dolo lé polyé.

Léro la pa bon po nout péi

Dopi la mèt anplas la moné léro dan nout péi sa la tyé lo port moné domoun i fé ke la vi la ni pli sèr parapor avan. Pars kan la baskil lo fran an Léro tout la otmanté in konparézon avan té pèy in pin zanviron 1 fran koméla la èk léro ou pèy zanviron 0,80 cts léro i fé kan la baskilé la pa fé in swivi èk lo bann komèrsan é zindistriyèl po ke lo bann pri i rès apépré parèy lo fran, astèr nou wa lo konsékans la mèt lo port moné domoun an difilkilté é pi la pa inform domoun lo konsékans la moné Léro, nora si nout port moné la di sa minm lé bon, la moné léro lé tro for po nou isi Larényon i fo po nou in moné pa tro for par rapor nout sityasyon zéografik, sa nou poura mèt anplas dan in kontèsk politik lo zour Larényon sra lib ékonomikman é politikman mwin mi véré in moné Roupi kome po Zil Moris, akoz pa dan in lantant bannzil in moné bannzil loséan indyin. Zot min i wa avèk léro minm bann péi i fé parti Linyon éropéinn la po pèr lèr dan zot lékonomi néna minm anparmi lé manm ‘’L’UE’’ la komans po azot kèsksyon si fo artourn dan zot moné nasyonal ?

Lo malizé ‘’Contrat aidé’’

Bann ‘’Contrat aidé’’ té mi anplas par lo sistèm politik fransé dan tout son bann téritwar po awar la pé sosyal bon sa lé zot problinm. Isi dan nout péi Larényon sakfwa néna in zélèksyon i rovyin pardovan laktyalité bann politikèr lé anplas i ansèrv sa po antroyin zot fonn komèrs, néna politikèr départmantalis i di i rann sèrvis domoun na pwin myé po doné, néna i di fo arèt èk sa mé anfinnkont tout lo bann politikèr départmantalis na okin solisyon po fini èk bann ‘’Contrat aidé’’ zot na pwin okin zidé po fénésans bann vré travay po toultan. Dan tousala domoun dan lo bézwin bin i anprofit i di koul in biltin po giny in kontra wa dépane touzour minm si apré i bord azot kan kontra la fini, kome koméla travay na pi, po giny so ti kontra mizèr fo batay, fo néna piston, fo fé makrotaz, néna minm lé zalou son kamard kan i giny. Dan tousala gouvèrnnman fransé i fèrm lo zyé dosi i profèr lès bann politik fé la pli lo botan la pé sosyal i pas avan tout. Ala koman i giny zélèksyon é i antrotyin ladministrasyon lo sistèm départmantalis.

Lo milyé kiltirèl lé divizé

Dann zané 1970/1980 minm in pé avan, bann militan kiltirèl é mizisyin dan zot konba lavé pa pèr dénons bann politik kiltirèl kolonyalis dan zot lit épisa té kour pa dèryèr zot po fé lo mandian po giny in koudmin larzan, navé in solidarité po zot lorganizasyon té done la min minm si té dir. Zordi tousala la sanzé po zot avansé la plipar la rant dan lo gob sibvansyon ou fé kamarad èk in kan politikèr po giny kontra é larzan, la di vodrémyé vann zot lam fé pi dézord dénons pi lo sistèm kolonyal po giny larzan sibvansyon é kontra. Sé posa koméla lo batay kiltirèl lé divizé, i avans pi i giny pi transmèt bann zénérasyon i lèv tout lo batay kiltirèl lé farfouyé, lé divizé, na pi lit, i sufi rogard avan kan bann group maloya té dénons bann politikèr é lo sistèm dan zot bann tèks lavé pa pèr tan la fini si na ankor in ti rézistans mé lé fay. Koméla si ou vé giny sibvansyon po sort in CD ou mèt dobout in prozé fo ou lé kosté èk in parti politik é dan ou bann tèks é prozé fo pa ou moukat azot ou dénons lo sistèm kolonyal, pa bézwin lo zyé lé bousé la plipar lamizik koméla lé folklorizé é bann manifèstasyon kiltirèl fransizé, lo bann tèks na okin travay lé fé dosi i sant ninport kosa, lé rar koméla ou wa antann bann tèks angazé ou zoli romans kome avan lé vré na pwin in volonté politik kiltirèl po mèt anplas bann zatélyé lékritir lamizik po ke sat néna lo gouté posa i transmé bann zéne i fé i fé ke astèr i sant tout kalité la kouyonis. Zordi nou wa minm sa té démons lo sistèm kolonyal la fine rant dann ron la fini lo solidarité na pi, bann politikèr la diviz la tyé lo milyé kiltirèl. Pé tèt in zour wa giny romèt dobout lo batay kiltirèl po di arèt èksa mé po linstan sakinn i roul son koté…

Lo zoutiy ‘’Pôle Emploi’’ la pa bon po nout péi

Alor ke somaz i kontini mèt dir dan la koloni fransé ‘’Larényon’’ lo zoutiy «Pôle Emploi » ke léla po prann an min bann somèr lé défazé èk la réalité lo sityasyon sosyal nout péi na okin politik travay lé mi anplas po prann an min bann domoun na pwin lo drwa awar in travay pourtan dan lo déklarasyon lo drwa domoun dan in pasaz son lartik i di tout domoun dan son sosyété na lo drwa awar in travay isi dan nout péi sat i gouvèrne Larényon i bafou, i bord sa. Mé po règ lo malizé somaz dan nout péi mi di pa ke wa giny done tout domoun travay mé andéor lo sistèm départmantalizasyon i giny fé rèspèk lo déklarasyon lo drwa domoun po ke lo rényoné i rotrouv son dinité. Tank lo rényoné i romèt arpa ankoz lo stati départmantalizasyon alé kome zot i vé nou poura zamé désidé po dévlop travay dan nout péi sé ‘’Paris’’ i désid nou désid pa riyin po nout péi, dan lo sistèm anplas i avans pi ni dovan ni dèryèr pars lé an fin vi…

Malizé po giny in lozman sosyal dan nout péi

Avèk lotmantasyon nout popilasyon é larivé bonpé migran i sort andéor, i fé ke néna in ta domoun lé an atant po giny in lozman sosyal. Dapré bann kalkilèr sat i gouvèrne i di néna 30 000 domoun i atann in lozman alor ke néna in rotar inportan dann bann konstriksyon lozman sosyal normalman i dwa konstri zanviron 10 000 lozman par an po fèr fas par rapor lo bann domand si lé 10 000 i dwa fé 5 000 lozman sosyal alièrk zordi, ke 15 % bann domand lozman sosyal lé asiré. Po konèt 80 %, nout popilasyon lé an drwa giny in lozman sosyal. Koméla po giny in kaz i fo atann plis 5 kan war 10 zan mé si néna in pistonaz i giny pli vitman. Dan lo sistèm départmantalis lo bann sat i désid lo politik lozman na pwin volonté mèt an plas in vré plan dévlopman po fé la kaz an kantité po domoun lé dan lo bézwin, lo bann komine ke néna lobligasyon fé in kota lozman par an i profèr pèy Zamand o lièrk fé la kaz é sa na pwin pèrsone i dénons sa tout i profèr kasyèt dan zot konplint ladministrasyon é i di pa la vérité domoun, nou wa dopli zan plis domoun i komans mèt la présyon po domand lo drwa awar in kaz. Kan nou wa zordi lo sistèm noulé dodan zordi i ariv pa fé bonpé lozman sosyal po asir lo bann domand lé grav, sat lé mizèr sra touzour lo bordé la sosyété. Ala in lokazyon avèk la kriz Batiman é travo piblik mèt anplas in bidzé po fé lozman sosyal an kantité dan nout péi po règ so malizé la kaz dan nout péi. La pa larzan i mank dan la koloni néna po fé la rout, é po fé tout kalité fantézi, néna po fé la gèr ousa ilé lo problinm po fé lozman sosyal dan nout péi. Dawar la pa lo kari bann gro zozo zot i koné pa sa zot. Tout fason zot i poura pi manti lo pèp pars plis valé domoun wa mèt la présyon kont lo bann zélu é wa kontinyé rant dan bann lozman vid san domann lotorizasyon la rézistans lé an rout minm si anfas la réprésyon kolonyal lé pré po mèt dir kont domoun i lèv po zot drwa in zou wa finir par pété !!

Pran konsyans nou lé kapab pran nout péi an min

Dan la kriz zordi nout péi lé dodan domoun i akiz ke la kriz i mèt dir lé vré lé dir, mé fodra zot i rouv in kou zot zyé é prann konsyans ke si lo sistèm départmantalis bann politikèr la domandé dopi lo 19 mars 1946 la aranz in ti pé la vi domoun é an minm tan la fé nout péi in péi asité é dépandan lafrans zordi lo sistèm lé dépasé i pèrmé pi anou avansé sé posa létan rényoné i désid pran zot destin an min po désid kosa nou vé é sortir dan lo sistèm asistana nou lé gobé zordi dodan ou toultan i moukat anou bann zasisté. Zot i wa byin èk la kriz karbiran, la vi sèr lo bann sistèm politik lé anplas lé konpliké po zot travay ansanm é lé pi adapté po fèr fas lo sityasyon ékonomik nout péi lé dodan, gard byin zot i wa po koz antrozot po trouv in solisyon i trouv pi èk lo konplikasyon ladministrasyon, konsèy Rézyonal, konsèy Zénéral, i koné pi kosa fo fé é lo bann sat lé anplas la tras i trouv pa po règ sa dan in lantant po fé sort bann rényoné dan la mizèr non va bana i profèr war lo rényoné asisté é divizé po zot myé komand anou po angrès zot gard manzé plas bordaz manda zèlèksyon. Alor létan lo pèp rényoné po sort dan lo sistèm pèrvèr nou lé dodan zordi ousa la po anminn anou dan in mir tank nou la pa konpri fo sé nou i désid po nout péi bin na kontinyé dan la divizyon é bann zanprofitèr wa kontinyé sabouk anou.

Tro lontan bana i dénig lo mo lindépandans pars zot i koné larzan fasil nora pi kisa la di lindépandans i fè pèr byinsir sra dir po romèt dobout in péi abimé par lo sistèm kolonizatèr bin si i travay i manz, si travay pa i manz pa, lo zour na giny dékoloniz nout koko na komans giny avans in pé é sré tan tout ansamn komans organiz nout libérasyon avan sra tro tar ou nou poura pi fé antann nou bann kozé astèr si i vé rès kome noulé nora ankor po kriyé é domann souplé bann komandèr, an atandan sat lé anlèr wa kontinyé byin manzé byin bwar si lo do maléré.

Rényoné lé fatigé èk bann politikèr départmantalis

Kiswa tout koulèr politikèr départmantalis néna isi, rényoné i fé pi tro konfyans so bann zwazo mové tan, forstan la fé azot fo promès wa fé apré i fé pa riyin kan zot i vwa zot kondisyon vi i sanz pa ditou i fé kan néna zélèksyon i ral pi zot po voté i sufi war lo kantité domoun i sa pa voté. Tout bann politikèr départmantalis tou bor i zwé èk la mizèr domoun èk bann zoli parol malprop, alor ke zot é zot famiy é lantouraz i viv san konèt kosa i vé di kan na pi manzé po mèt dann marmit, apré zot rod pokosa domoun i vot pi sakinn i akiz in na lot sré tan zot i romèt azot ankoz koméla zot lé pi pi kapab giny in mazorité lé oblizé fé tout kalité zalians tout koulèr. Lo rényoné la fine komans konprann ke na pi riyin po ginyé koméla èk son bann zwazo mové tan, zot i dovyin méfyan. Mé fo pa bann domoun i vot pi i dékouraz pars lé posib fé in not manyèr la politik dan in not sistèm ke nou lé dodan zordi, posa fo lo rényoné lé pré é la pa pèr fé lo sanzman politik po nout péi Larényon, sé kwé lo sanzman sé prann nout destin an min po in péi tanou domin…

Somaz : Alèrt rouz

Somaz i kontinyé mèt dir dann péi Larényon toulézour néna bonpé rényoné i sa inskri azot ‘’Pôle Emploi’’ po giny zot ti moné zot la kotizé é dan in lèspwar trouv in travay di azot rèv pa travay na pi po nou isi sat i sort andèor i akapar lo ti pé travay i rès, po nou lo sèl èspoir atann la fin lo mwa lo ti moné i dwa anou i di aou fèrm nout gèl rès dovan télé ou dovan la boutik, po lo zéne rényoné lo sèl solisyon lo sistèm départmantalis i propoz azot alé an mobilité swazi ou forsé ou angaz dan larmé apré po alé fé la gèr dann bann péi andéor, parli po sat na lontan lé inskri na lontan zot dèrnyé lèspwar lé anvolé, Avèk ou san diplom travay na pi dann péi Larényon lo sistèm ladministrasyon kolonyal départmantalis i pèrmé pa dévlop travay po bann rényoné, lo bann domoun i travay dann ‘’Pôle Emploi’’ i koné pi kosa fo fé, ousa nou sa va dan in sistèm kolonyal, ke lé karyaté ousa lo rényoné lé bordé, abandoné par bann politikèr départmantalis, parl pi gouvèrnnman Sakorzy na lontan la fèrm lo zyé si la koloni Larényon. Po zot konèt Larényon lé lo départman fransé ousa néna lo pli gran kantité somèr néna in pé plis 150 000 rényoné na pwin lo drwa avwar in travay i bat tou lé rokor bana i koné i profèr lès lo pèp rényoné dann malizé o lièrk pran bann mézir irzan é déklar nout péi an zone sinistré kont somaz. Zot wa trouv drol akoz bann somèr i rèvolt pa koman ou vé dan in sistèm kolonyal ousa lasistana lé for i fé tout po touf tout bann rèvolt mé sa i vé pa di ke in zour nora pwin in rèvolt sosyal i pé ariv san ke pèrsone wa kontrol la sityasyon an atandan kabri i manz salad lo bann désidèr po zot la vi lé bél ziskakan ?

Kozé Largé : Mé nout tout i koné dan lo sistèm départmantalis po dévlop travay lé in posib pars tout lékonomi lé bankal, alor lèr larivé po nou di oté arèt in kou anon pran nout destin an min po mèt anplas in not sistèm politik anplas, ousa sé nou i désid po nou minm, na in kozé i di swa nou avans, swa nou rès dan lo sistèm kolonyalis é nou kontinyé giny kou sabouk bann zanprofitèr lé anplas astèr lé anou wa kosa nou vé po lavnir nout péi.

Télé kolonyal minm

Kan nou rogard lo télé kolonyal léta fransé lé anplas dan nout péi bana i apèl sa koméla ‘’Réunion 1ère’’ po fé zot propagand po lav koko lo pèp rényoné po pa li rouv lo zyé si son péi. Na pwin riyin lé fé si nout péi po fé konèt kisa noulé po konèt tout sat i fé nout kalité kréol, kan i pas in zémisyon an kréol sé zis po pas la pomad, zis po bous lo zyé ou rabès lo kréol. Lé normal lo télé lé fay dann sondaz pars rényoné la fine komans bord ali i koné na pi riyin po ginyé èk in télé mol konmsa. Kansala rényoné wa dobout in kou kont bann zanprofitèr pouwar po di arèt vol domoun èk zot larzan rodovans télé. Si sé pa in télé kolonyal fransé bin kosa ilé ?

Kalandriyé lékol la pa bon fo sanzé

Zot i koné kan i ariv pèryod la salèr èk siklone kome lo kalandriyé lékol lé kalké si sat lafrans i di po avantaz sat i vé kontinyé zot zétid sikoté andéor é laba an frans (po konèt sak ané na pwin bon pé zétidyan rényoné i sa va kontinyé zot zétid la ba la plipar i rès isi) lé plito po lo bann fonksyonèr zorèy ke i travay dan nout péi po anprofit vakans lété dan zot péi é osi inndé rényoné la rant dann trin, bann sèrtin zasosyasyon «parent d’élève» i di kalandriyé la pa bon po bann marmay lékol pars kan i ariv dann sézon zanvyé, févriyé, mars la salèr i mèt dir, é néna mové tan é sa i maliz lo bann kour lékol sré tan zot i di mèt anplas in kalandriyé i kol èk nout sézon mé lo problinm la pa tout rényoné lé dakor lé touzour kolé èk sat lafrans. Létan mèt anplas in kanlandriyé lékol lé an rapor èk nout klima anparmi mon propozisyon done vakans avan lo 20 désanm po arkomans débi mars (dan so bann pèryod valans là mèt anplas bann zaktivité po sat na pwin mwayin alé vakans done sa bann zasosyasyon byin kalé po pran an min, ala in fason po done travay bann rényoné) apré po vakans livèr done in mwa an zyin-zilyé é dan lané antrokoup par in sommin po dékonprésé lo déba lé ouvèr si dot propozisyon kalandriyé. Minm si nou lé pa in péi lib po désid parnouminm fo arèt inpoz anou sat la pa bon po nout klima ziskakan wa kontinyé fé anval anou koulèv komandèr oté rényoné lé tan pran nout rèsponsabilité zot i krwa pa!

La vérité i fé mal, i déranz zot trankilité

Té mèrkredi 8 zyin 2011, «Radio France Inter» in radyo sikoté péi lafrans latni fé inndé zémisyon an dirèk dan nout péi Larényon po koz in pé si lavi toulézour nout péi po fé konèt in pé bann fransé lot koté lamèr kosa i sopas isi. Kome toultan la pran lo minm tèt po kozé, mé lo moun i wa son péi dan in not manirviv nora zamé la parol, é sat lé kont lo sistèm kolonyal i sa pa rodé po domand koman zot i wa la sosyté rényoné zordi dan lo sistèm départmantalis. Dan son kozé radyo lo zournalis lémisyon i di Larényon sé inn tèr de mizèr, somaz, wi son kozé lé vré lé abandoné par lo sistèm kolonyalis fransé i fé tout po touf la libèrté po pa kréol i pran an min son péi. Sat lé grav fo toultan in moun i sort andéor i di la vérité si la sityasyon nout péi, tout bann radyo néna Larényon na pwin inn néna lo kouraz dénons lo malizé nout lé dan é done la parol domoun na pwin lo drwa koz dann bann gran médya, tout i profèr rès dan la pansé inik. Sat lé komik sakfwa i di la vérité la kolèr bann rényoné kolonizé i mont i di akoz i koz gra konmsa. Néna bonpé i yinm pa kan i déranz zot trankilité, sèl bann kozman i done po alé i fatig zot lèspri.

Larénion la pi anou

(Nadfoi ma mandé si i fo apèl ankor rénioné/rénioné pars tout domoun i ariv isi minm pa in zour i di zot lé rénioné po mié pas la pomad po taz nout gèl) Forstan domoun isi la lès domoun andéor rant ninportkoman dan nout péi san domann azot pran patin avan rantré gard zordi zot la mèt zot grapin fransisaz si tout zafèr té fé lo gayar nout péi koméla zot lé partou sé zot i komand tout i voi azot aryink po kozé toulézour dan lé dé télé kolonial néna isi sé zot i amont anou koman fo nou viv é désid po nou é inpoz zot zidé makot. Lo ti kréol mizèr i voi ali dann télé kan néna in malèr ou po rabès ali. Ala kan in pèp krazé i bès kilot dovan lo bann dominan i dovien dan son prop péi in létranzé lé bon minm po rénioné i yinm mèt anlèr é atir son bann kalité domoun é done zot kèr san kalkilé. Kontinié konmsa inn sékat kan zot wa prann konsians sra tro tar Larénion sra pi anou é lé déza pi anou, anou lé kome poul i manz lo ki in na lot ou sinonsa i vèy aryink télé kolonial rénioné i kroir konèt tout mé anfinnkont i fout minm pa konèt son péi. Mi koz pa an grinn mé lé in vérité nadfoi lé oblizé moukat in pé po fé rouv lo zié in pèp i dor i dor minm.

Si zot té rèspèk in kou nout bordmèr é nout péi

Zot i kroi tou pèrmi kan zot i débark dan nout péi sakfoi kan i ariv in malèr anparmi zot band lé tié ou ataké par rokin désèrtin domoun kominoté fransé instalé isi lé an bébèt avèk konplisité bann rénioné vandèrki nouvèl klas bourzoizi rénioné zot lé partou koméla kisoi dan la mèr, dan léo akoz ? Pars so bann domoun-là i travay dan ladministrasion kolonial ou néna in bon salèr dan lo privé apré kome zot i annui azot dan la koloni avèk zot moiyin zot i pran tout lèspas po zot lamizman i kroir tout lé ta zot i rèspèk minm pi nout natir, lo rénioné atèr kréol mizèr wa antann rarman rokin la manz ali pars li na poin moiyin fé tout lo bann plézir lamèr bana i fé si i manz azot sé kan i tonb dan la mèr bann zan droi intèrdi li ran pa dodan é pri dan bèzman po ral gongon lamizèr la fors rant dann dolo la mèr na pi. Ala zot promié kozman kan i koz dann bann kanal zinfo kolonial isi fo tié rokin é konplisité inndé politikèr rénioné valé lo kolonialis fransé dan nout péi an spèktatèr rénioné atèr i vèy zot batay kok po rokin dann télé. Fodra zot i tas moiyin konprann rokin lé dan son milié natirèl sé azot organiz azot si zot i vé pi rokin i manz azot épisa kisa i obliz azot rant dan la mèr po fé zot plézir lamizman nout péi la pa in tèr ék son mèr po fé aryink zot plézir lamèr é kan zot i rant dann dolo pran zot rèsponsabilité é arèt fatig domoun isi èk rokin parsi rokin parla na dot soz pli inportan po réglé dan nout péi po avansé.
Alor tié rokin la pa in solision sé azot poz azot la kèksion akoz koméla néna bonpé rokin si bordmèr sikoté Loués néna idi dopi la mèt anplas rèzèrv marine i défann ti pèsèr koméla gob poison kome dann lontan, zélévaz poison, zanflouaz po poison roprodui sanzman, klima, é akoz pa osi néna astèr plis zaktivité lamèr é tro domoun dan la mèr dan in ti karé sab ousa rokin lavi néna po manzé pli fasilman alor sré tan zot trouv in solision po ke sakinn i rèspèk in na lot la mèr i apartien pa aryink bann domoun. Na in kozman i di na poin aryink Larénion néna la mèr si zot i annui azot isi alé dan dot péi po fé zot plézir akoz zot i vé rès aryink isi i arèt pa kolonizé minm.

Rédaksyon Zournal Démaliz – '' Wèb Zournal Larényon ''

Po konèt :

Si zot i ropran lartik po fé konèt oubli pa di ousa i sort i kont si zot.

Rédaksyon Zournal Démaliz – ''Wèb Zournal Larényon'' http://zournal-demaliz.blogspot.com/