dimanche 31 mai 2015

Vié zartik '' Sosiété ''

Po zot konèt :

Bann zartik té finé difizé dopi avan astèr zot i rotrouv sa si lo nouvo Blog Zournal Démaliz

Asé rabès anou

Toulézour mi antann bann kozé dan bann kanal zinfo kolonial domoun maloki i moukat bann kréol mizèr lé asisté, i atann aryink larzan karné, non fo pa mèt tout domoun la sosiété dan lo minm panié. Lo kréol rénioné té touzour in moun travayèr é kourazé. Lé lo sistèm anplas la aliéné, la gangrène nout kalité travayèr. Zordi kan lo kréol mizèr la anvi sortir dan so sistèm pouri po artrouv son dinité moun. Ladministrasion é kolèktivité kolonial i fé tout po kas zot lanvi travay. Sé po sa fo lo kréol mizèr i lèv dobout po sanz lo sistèm lé anplas po avansé.

Bann mové rapas

Koméla kan ou koz fo Larénion i dovien indépandan, ke la pa in téritoir fransé. Bann mové ras kolonizatèr ke lé si bann sit wèb Zinfo974 ou Clicanoo é konsor i di sé lafrans la dékouv Larénion lé azot kèl foutan, i fé rir la gèl, alé démalol zot zié zot péi lé lafrans. Bann zéropéin dan zot konkèt tout lé zot Kontinan sakfwa zot la débarké la inpoz zot kolonizasion é okip lo bann péi zot la pasé, mi sa pa rakont azot listwar la kolonizasion mé bann nouvo migran i krwa Larénion lé azot. Isi Larénion té in péi nèv dan son listwar bien avan bann fransé navé dot domoun la débark dési la pa aral azot, lafrans la mèt son grapin po fé zot dominasion (alèrkzordi lo péi na ankor bonpé koloni lé lafrans). Lo pèp Rénioné lé né dan lo sistèm lèsklavazis bann kolonialis la mèt anplas lé tout lo bann domoun la débarké la fé lo pèp noulé zordi, la fé nésans in nasion rénioné. La pa détrwa minorité rapas kolonizatèr an mal zot péi lé toultan si so bann sit wèb wa di kosa lé bon po nou. Si zordi néna in groupaz domoun i domann lindépandans lé zot drwa sa lé anou péi là, lapa détrwa komik konm zot wa anpès anou sobat po libèr nout péi mèt dobout nout nasion.

Bann zène fiy rénioné lé moman avan zot 18 tan

Wi fo pa awar ont kozé minm si wa déranz in pé domoun, bann zéne fiy rénioné i fé zanfan avan zot 18 tan po giny larzan zalokasion san in konsiantizasion bann rèsponsab la santé pourtan mwayin i mank pa po protèz azot. Souvandéfoi zot i fé par obligasion forsé pars zot na pwin travay po giny larzan zalokasion, souvandéfoi lé pousé parbann moman / papa. Tansion mi di pa tout. Ala in travay fo mèt anplas po fé prann konsians bann zéne fiy osi garson viv zot zénès mi koné i pèrmé pa dann sistèm lasistana, séposa si na ankor domoun i krwa dan in not sosiété andéor la départmantalizasion i pran anmin tousala po sort dann malizé sosial Larénion lé dodan zordi.

Batay po rokin ant kolonizatèr é kolonizé

Nout tout i koné Larénion tout otour son bordmèr la touzour awar rokin sra pa domin ke nora pi. Avèk larivé bonpé dévlopman zaktivité la mèr sirtou da la zone SinZil i fé koméla néna bonpé domoun i sort andéor la akapar sa po fé zot plézir dan la koloni. Lo rokin lé dan son milié natrirèl lé normal kan li san ali ménasé i atak, po linstan mwin la zamé tandi rokin i vien si latèr po manz domoun. Mi rovien sat la arivé lindi 19 sètanm 2011 sikoté Boukan Kanot ousa in boug la parti fé son plézir lamizman dan la mèr té tié par in rokin, apré so latak rokin-là in ralé pousé èk son bann kamarad «Surfeur» èk lo mèr Sin Pol Hugette Bello la pèt anflèr apré ke èl la di son mékontantman sé son péi él i koné bien ralé pousé la pèt pli for ankor ant lé dé kan néna inn anparmi bann «Surfeur» la di kozman èl la di lé in propo rasis. Foutan kolonizatèr koméla rénioné na pi lo drwa di sé son péi é i akiz ali rasis, kisa ilé lo promié rasis si la pa bann kolonizatèr ousa partou zot la pasé zot la akapar tout, zot la fane zot manzé gaté. Apré la fini kome toultan si radio kolonial «Freedom» la osi na aryink kozé po défann lo bann kolonizatèr, minm in pé rénioné vandèr ki la rabès azot dovan lo bann kolonizatèr po domand pardon po sat Hugette Bello la di, koman ou vé lo rénioné i avans èk son bann koko tèt kolonizé. Mi rovien si lo danzé la mèr la touzour di azot bann domoun i rant dan la mèr kan lo drapo lé rouz i rant pa dodan la mèr apré kan i ariv in malèr fo pa kriyé i akiz ninport kisa.

Fo abolir

Apré labolision lèsklaz in krim kont bann pèp nwar, zordi nou péi i viv dan in not form lèsklavaz an misouk kiswa konsomasion, kiswa touzour doman siouplé, ala in not konba po anméné po labolision lo somaz, kontra édé, lasistana pourtan dan lo déklarasion drwa domoun L’ONU i di tout domoun néna lo drwa awar in travay, in dinité, lo rèspé zordi tousala la pa apliké, alor sré tan dobout po abolir lo sistèm i bord parkoté nout popilasion, kome po lèsklavaz fo nou lèv po abolir lo somaz, kontra édé, lasistana… Koman fo fé wi i giny done tout domoun travay fo mèt an plas in nouvo sosiété andéor lo sistèm départmantal é i fo domoun lé pré po in gran sanzman dan in lantant antronou po èt solidèr é partazé èk sak na pwin.

In zénès sakrifié

Sra in kozé wa rovnir souvan dan lo bann zartik Zournal Démaliz tank lo sistèm anplas i konpran arpa ousa tout lo bann rénioné kolonizé lé an roulé dodan ke lo sistèm politik départmantalis lé nout malèr ousa i anpès nout péi avansé sra touzour dénonsé par Zournal Démaliz po fé prann konsians bann rénioné na anvi in sanzman. Lo kozman zordi sra fé si nout bann zénès ke lé sakrifié ousa na pi lavnir dan zot péi byinsir po bann départmantalis i di form azot apré nora travay anfinnkont lo bann zène lé bordé dan zot prop péi, pars dan lo sistèm politik zordi i pèrmé pa lo zène rénioné awar in travay sèl solision alé point ‘’Pôle Emploi’’ ou kit zot péi po alé dann péi andéor i promé azot in rotour, mé lo rotour nora zamé. Zordi néna in manièr anvoy nout bann zéne andéor i di azot rant dan larmé po apré alé fé la gèr sikoté bann péi an gèr kiswa Lafganistan ousa lo pli souvan zot i trouv la mor, lé tris war nout zénès sakrifié akoz na pwin lavnir dan lo sistèm départmantalis i di azot alé fé la gèr i rogard pa zot, apré tousala i anminn la soufrans zot bann paran, bann rénioné i koné lo danzé mé akoz zot la pèr rotrouv azot bordé dan nout péi i profèr rant dan larmé po giny kondision vi mèyèr. Dan tousala na okin organizasion politik départmantalis i dénons lo sakrifis nout zénès po di arèt èk sa, tout lé anganté dan in sistèm la po tié nout péi. Kansala nora in vré lorganizasion i dobout po défann la zénès rénioné po di anon dobout in kou po pran nout péi an min vié kome zéne lèv po di anon libèr nout péi po artrouv nout dinité, mé somin là sra dir tank lo rénioné sra divizé é kolonizé dan sont tèt sra dir po lévé. Zournal Démaliz wa kontinié dénons bann politik ousa i bord lo rénioné dan son péi.

Intèrnèt in zoutiy ke la plipar bann rénioné i ariv pa èsploité

Nou vé, nou vé pa lé in mwayin kominikasion i fé parti nout vi toulézour, dosi lo Wèb néna lo bon, kome lo mové i fo fé atansion pa tomb dann tantasion. Isi Larénion na bonpé domoun na pwin ankor zoutiy intèrnèt, pars la plipar bann domoun na pwin konésans informatik é lo bann konéksion lé sèr i pèrmé pa tout domoun giny zoutiy là. Dan nout tan nou la vé pwin la sans aprann sa i fé bann zénérasion zané 80/90 é plis la aprann si lo ta, la zénès koméla la fine akapar sa fasilman mé pa tout pars dann lékol i apran aou la baz pa sat i fo po èt plis kalé dodan na pwin vréman in filièr èspré po aprann ankor plis po èt gabié sé sat na mwayin i pèy bann kour informatik. Ala in zoutiy i pé ansèrvi tout domoun lo zour lo pri bann konèksion wa bésé é nora bann formasyon po tout sat i vé aprann lé in fason lité kont lalfabétiz é lo bordaz domoun, é lé in sours po fénésans travay, koméla kan nou wa domoun i dépans bonpé larzan dann GSM i kout sèr, si zot lavé sakinn in lordinatèr plis intèrnet té rovien azot mwin sèr sirtou dan la kriz zordi, osi noré pa bézwin déplas po riyin dann biro, osi pars po bann ti moun atèr bann biro sosial na pwin ankor in zoutiy informatik pèrforman po èd azot. Lé vré néna bann «Cyber» tousala la pa gratwit é bann Médiatèk la pa toultan i giny la plas. Létan Rénioné i pran konsians an 2010 lé in zoutiy inportan po kominiké.

Oté kwé sé nou

An 68 tan départmantalizasion la di fo lo rénioné lé formé dan in modèl fransé li wa giny prann lir é koz byin fransé nora son plas dan la sosiété départmantal po in fasilité la vi. Zordi kan nou rogard kosa la aport anou po vréman aryin, a lièrk zordi lo rénioné lé bordé dan son péi. Tout lo bann désizion é pouwar lé dan la min bann zakaparèr pouwar, tout lo bann sèktèr lékonomi, kiltirèl, sosial, é konsor lé dan la min bann domoun anlèr lo rénioné mizèr, léla zis po fé lo ta. Oté bin kosa dan lo rèv zot sistèm départmantèr la di tout rénioné noré in bon kondision vi, azordi lé lo kontrèr bann rénioné mizèr i arèt pi domann la sarité, lé dann malizé, abandoné par lo sistèm départmantal, lé oblizé mèt zot destin dan la min bann zasosiasion é domoun i sort andéor po sov in lonèr pèrdi.

Po konèt: Lé lo 19 mars 1946 Larénion latni in départman fransé.

Po avansé

Fo lo rénioné lé né Larénion i arèt di fo toultan domoun déor i fé po nou, i désid po nou é tout lo bann travay inportan lé dan zot min, lé vré ke baro travay lé rouvèr pli falsilman po bann zarivan, kan zot i ariv an péi konki zot i krwa tou pèrmi, anplis ké sa zot manièr kozé la pa parèy lé not, anou nou ésèy konprann azot, azot i vé minm pa tas mwayin konprann nout lang kréol, pars kan ou koz kréol ou lé mal vi dan tout ladministrasion kolonial é minm bann rénioné i rogard aou an grinn kan ou koz kréol i fé pa in kont èk ou. Koméla la plipar bann kréol la ont koz kréol ant zot minm i roul fransé magot, anon pa kasièt la vérité anparmi bann koloni la frans lé bann rénioné i métriz mwin lo fransé minm si zot i roul langaz lé ankor fay zot fransé.
Alor po nou avansé fo arèt bat la lang, si nou vé roprann nout plas, lé anou sobat po di sa lé anou, mé kome nou lé divizé é i yinm kriyé san riyin fé nora ankor somin po avansé. Ala sat néna po nou fé alon pa pli lwin po prann nout drwa sré tan lo rénioné i lèv po di form anou podvré dan nout péi, arèt anvoy anou déor, lo sistèm kolonial i pé pa obliz anou, sé lo, rénioné minm i vé i krwa déor lé méyèr, mi krwa pi i giny kolonizé si nou fé in rézistans kont lo dominèr.

Tié rokin la pa la solision

Nout tout i koné Larénion lé dan in zone ousa néna bonpé rokin danzéré pa bézwin fé gran zédit ou sort déor po konèt ke néna rokin dan la mèr nout péi, byin avan la touzour awar rokin, mé si la vé moin zatak kome koméla sé pars zordi néna bonpé plis zaktivité dan la mèr épi fo arèt kasièt sé plito domoun i sort andéor la kapar sa po zot po fé zot zaktivité la mèr, pars lo rénioné li minm i yinm pa tro la mèr li profèr binyé plito si lo bor mér alé pli lwin po fé dot zaktivité i ral pa li. Astèr si zordi néna bonpé rokin i rod dan la mèr sikoté lo bann plaz SinZil sé parské domoun minm la fé lo bann kondision po atir azot ousa domoun i zèt tout kalité manzé é tout kalité polision dan la mèr, épi pè tèt èk bann rézèrv po poison té mi anplas i atir azot, é osi kome na pi lo droi pès poison kome avan i fé ke tout lékosistèm la sanzé i atir plis rokin sikoté la zone SinZil mi sa pa akiz in na lot mé kan domoun i dégrène lé normal néna in rotour kont lo zonm. Non va désizion tié 10 rokin désidé par lo gouvèrnèr préfé la pa in solision pars nora touzour dot wa rovnir la solision fo domoun i ansèrv la mèr po zot plézir i sanz zot konportman i rant pa ninport ké lèr, kanlé mové i rant pa dan, é pans ke la mèr i apartien pa zot tousèl rokin la touzour été otour Larénion, ankor in fwa fo domoun i sanz zot manièr ansèrv la mèr fo pa zot i oubli lo rokin lé dan son milié natirèl li la zamé mont si la tèr po manz domoun é nora touzour so danzé ke wa gèt domoun kan wa rant dan la mèr. Ankor in fwa tié rokin la pa in solision, bin lé tro fasil akoz pa tié tout zanimo lé danzéré po domoun ou sinon dévid la mèr tié tout bann poison lé danzéré pèt tèt Limin nora la trankilité kan li wa rant dan la mèr.

Rédaksion Zournal Démaliz 

Po konèt :

Si zot i ropran lartik po fé konèt oubli pa di ousa i sort i kont si zot.

Rédaksion Zournal Démaliz – http://zournal-demaliz.blogspot.com/


Vié zartik '' Sosial ''

Po zot konèt :

Bann zartik té finé difizé dopi avan astèr zot i rotrouv sa si lo nouvo Blog Zournal Démaliz

Fo démalizé nout péi

Azordi si nout péi lé dodan in grav kriz sosial, toulézour i antan dan bann média mantèr lo bann politikèr départmantèr «Droite» kome «Gauche» i akiz in na lot si lo malizé lo péi, fo arèt in kou é mantir lo pèp rénioné tout lo bann kan politikèr départmantalis lé lotèr lo malèr sosial lo péi, avèk in sistèm ke lé anplas ousa i done pi lavnir bann rénioné zot i prèfèr kontinié anfons lo pèp dan la mizèr. Non létan fini èk lo sistèm dominatèr départmantalis ke lé an fin vi ousa i giny pi tir Larénion dan son grav kriz sosial. Sat Larénion la bézwin sé in not prozé dévlopman dan in not sistèm de gouvèrnans ousa i done lo pèp rénioné tout sa plas po prann an min tout son destin é artrouv son dinité dan in vré travay é fini èk la mandisité dan la dépandans, wi lé posib si tout bann rénioné na anvi évolié, la pa pèr avansé dan in not modèl de dévlopman po démalizé nout péi. Pars avèk lo bann politikèr départmantalis lé anplas zordi yèr kome avan lé rèsponsab lo pli gran kriz sosial ke nout péi lé dodan zordi.

Somaz i mèt dir dan nout péi

Dapré lorganism i okip travay dan nout péi néna po zot kalkil in pé plis 126 000 domoun i travay pa, mé si nou kont sat la pa inskri néna zanviron in pé plis 160 000. Lo sistèm anplas i koné pa koman ansort azot po fé sann sa, pa bézwin pas par kat somin tank nout péi i sanz arpa sistèm politik i poura pa awar in dévlopman ékonomik po fénésans travay. Zot wa di lé bizar i atann toulézour bann parti départmantalis ke si kontini konmsa nora in lèsplozion sosial ousasa bana i fane lapèr dan in péi kolonizé, asisté, divizé nora zamé in révolt sosial, lo rénioné lé anganté dan baton kolzak kolonialis fransé. Lavnir zot i vé i vé pa sé pran an min nout péi po prann an min nout dévlopman dan tout son kalité. Mé tank nou sra dan lo sistèm départmantalis lé inposib romèt domoun si lo marsé travay. Dan in katastrof sosial nout péi lé dodan zordi si lo bann zéli départmantalis lé anplas noré lo kèr i dwa démisioné pars zot lé inkapab pran an min lo malizé lo pèp.

Po konèt : Po lo sistèm lé anplas néna 126 000 somèr, 120 ooo domoun i giny pa lir, ékrir, 72 000 domoun i giny RSA (ex RMI). Ala ousa lo sistèm la anminn nout péi dan la fayit.

Po Zournal Démaliz néna plis 126 000 somèr, in pé plis 120 000 domoun i giny pa lir, ékrir, plis 72 000 i giny RSA (ex RMI). Létan sanz tousala ou swa lo rénioné i vé kontinié viv èk lasistana apré fo arèt kriyé é pléré.

Lo bann sat i diriz anou i antan pa minm la kolèr bann domoun na pwin travay

Touzour okin sanzman po domoun i rod travay. Dopi in boutan bann rénioné na pwin travay zène kome azé san diplom ou diplomé i arkomans sann dann somin po fé antann zot kolèr anvèr lo bann Mèr parské po zot lé lo sèl ke lé plis fasil po zot vwar épi zot i vwa sa kome zot moman mé fo bana i konpran sé pa ke lo mèr i dwa règ lo malizé travay mé sé tout lé zot kolèktivité osi Konsèy Zénéral, Rézional é sirtou lo gouvèrnnman é done azot ti kontra san landomin la pa in solision sat bann rénioné na pwin travay fo zot i konpran sé lo sistèm politik nou lé dodan i pèrmé pi dévlop travay é i kontinié tak anou dan lasistana tank zot i konpran arpa sa zot wa kontinié touzour sann dann somin po domand ti kontra alor sré tan po fé antann zot rovandikasion organiz azot dan in mouvman po dénons lo sistèm lé anplas é mèt la présion si zot. Zot i wa lo sèl répons gouvèrnnman i giny done azot sé la réprésion anvoy babilone kiswa isi é sat i sort andéor po totos azot mandoné fodra lo sistèm réprésion i arèt tap nout zénès si zot i fé kazé brizé dann somin sé parské lo pouwar i vé pa ékout azot forstan fé zwé zorèy koson dann marmit pwa sra in gran kasé brizé wa pété inn sékat é pèrsone i kontrol arpi in na lot, épisa sat lé domaz po sobat kont lo bann politikèr lé anplas dopi lontan na pwin in not fors politik andéor lo sistèm départmantalis si térin po tyinbo èk bann somèr ousa i propoz in not prozé politik po nout péi. Zot i wa lo malizé somaz dan nout péi lé politik bana na okin volonté pran sa an min i fo bann somèr osi i fo zot i koné lo bann kanal zinfo néna dan nout péi tout lé konplis èk lo sistèm lé anplas byinsir fo protèz la pé sosial tansion zot i giny arpi fé zot propagand mantir lo pèp po pa i lèv, dann télé/radio na okin sobatkoz po koz dosi lo malizé sosial nout péi é done la parol lo pèp po di sak li mazine. Ankor in fwa wi bann domoun na pwin travay na lo drwa révolté é lité po zot drwa giny travay. Na pwin in komik politikèr la pa di zanfan i plèr pa i giny pa tété… Alor kan lo pèp i plèr ousa zot i lé po done tété.


Rédaksion Zournal Démaliz 


Po konèt :

Si zot i ropran lartik po fé konèt oubli pa di ousa i sort i kont si zot.

Rédaksyon Zournal Démaliz - http://zournal-demaliz.blogspot.com/


Vié zartik '' Politik ''

Po zot konèt :

Bann zartik té finé difizé dopi avan astèr zot i rotrouv sa si lo nouvo Blog Zournal Démaliz.

In lélan nouvo po nout péi

Avèk limobilism tout lorganizasion lo sistèm départmantalis ousa la bord lo rénioné atèr dan son prop péi, ousa la anminn anou dan lasistana, dan la dépandans po tié in pèp, mé la zamé tro tar po artrouv nout kalité, wi i fo in nouvo lélan po nout péi, kosa ilé lélan là sé komans par sobat po ke Larénon i pran son destin an min ki di destin wa fé pans azot lindépandans Larénion lé vré lo mo lindépandans i fé pèr bonpé rénioné la touzour été diabolizé par lo kolonialis é lo bann valé i antrotien lo kolonialism dan nout péi, in mo zot i fé pèr bann rénioné ousa zot i di nora pi riyin po manzé, sra la mizèr, nou wa manz anou antronou, san lafrans Larénion lé riyin, non va rénioné fo arèt krwa an 2015 bann kozman négatif konmsa par bann kolonizatèr dan bann média mantèr, so bann domoun i défann lo kolonizatèr i vé pa lo largaz èk lafrans tansion domin zot i pèrd tout zot fasilité léta kolonial fransé. Bin zordi osi bonpé rénioné atèr la po krévé na pi manzé, na pi travay lé lo bann gro zozo anlèr i anprofit si nout maléré sor. Si nou komans pa organiz anou dan in gran lorganizasion po mèt dobout in nouvo sosiété ousa lo partaz lé partou é lo pouwar dan la min lo pèp dan in vré démokrasi, pars tansion lo mond la po évolyé la kriz lé partou si domin lafrans i larg Larénion la sra vréman dir mé i vé pa di ke i pran arpa nout libérasion minm si nou lé pa pré. Ala in kozé po bann kolonizatèr si vréman lafrans té rèspèk lo drwa intèrnasional é la démokrasi akoz pa komans di son bann dèrnié koloni komans organiz azot po pran zot destin an min sré la démokrasi sra ganian.


Rédaksion Zournal Démaliz 

Po konèt :

Si zot i ropran lartik po fé konèt oubli pa di ousa i sort i kont si zot.

Rédaksion Zournal Démaliz – http://zournal-demaliz.blogspot.com/



Vié zartik '' Lanvironnman ''

Po zot konèt :

Bann zartik té finé difizé dopi avan astèr zot i rotrouv sa si lo nouvo Blog Zournal Démaliz.

I dwa intèrdi fé rant dot zanimo konpani dan nout péi

Avan i mèt nout natir an danzé létan pran konsians po di sat i diriz anou intèrdi fé rant dot èspès zanimo dan nout péi bana i apèl sa (zanimo konpani) koméla la fine nir in mod pars kome domoun i giny pi koz antrozot i profèr fé kamarad èk zanimo, romark azot néna in takon magazin i vann sa la rouv bonpé isi, i vann tout kalité ti bébèt, zanimo, zwazo, sèrpan, é dot ankor… (i di la pa danzéré èské kan sra fine pran zot ropèr é kan wa sap dan la natir sra pa in ménas po bann ti bèbèt é zanimo nout péi) nou néna kome èkzanp bonpé maladi ou la rant dan nout péi avèk in lésé alé lo bann zotorité. Alor atann pa kan sra tro tar, pars néna bonpé i komans èt dan la natir swa la sapé, swa té abandoné par zot okipan anparmi sat i komans trouv bonpé dan la kour domoun lé sèrpan i di la pa mové mé ki i di pa zot i pé mité é nir mové, Ala in mazinasion ke nou dwa pran an kont po protèz nout natir é protèz bann zanimo andémik Larénion avan lé tro tar.

Rédaksion Zournal Démaliz 

Po konèt :

Si zot i ropran lartik po fé konèt oubli pa di ousa i sort i kont si zot.

Rédaksion Zournal Démaliz – http://zournal-demaliz.blogspot.com/

Vié zartik '' Kiltir ''

Po zot konèt :

Bann zartik té finé difizé dopi avan astèr zot i rotrouv sa si lo nouvo Blog Zournal Démaliz.

kalité radio, télé i fé pitié

Lo kalité radio, télé dan nout péi i fé pitié si zanviron in pé plis 56 radio é dé télé i difiz dan lo bann program i propoz i artrouv pa nout lidantité, souvandéfwa kan i fé in lémision an kréol lé fagoté, lé makoté. Akoz pars lansèyman kréol lé bordé dan nout prop péi. Lo sistèm anplas i fé tout manièr po ke lo kréol i dékouv pa kisa li lé. La zamé amont ali son kiltir, koman ou vé li wa rovandik son kalité kréol dan in péi asisté, kolonizé. Anon pa révé po mèt anplas in vré média kréol sra lo zour nou wa giny désid parnouminm.

Ousa ilé maloya, séga, mizik kiltirèl dan bann radio é télé

Kiswa maloya, séga, lamizik kiltirèl si lo zanviron plis 56 radio é lé dé télé i difiz dopi nout péi, na pwin inn i fé in kont èk sa po transmèt bann zénérasion i lèv, lé rar ou antann nout mizik patrimoine. Lo bann rèsponsab bann radio, télé i profèr lès dann fénwar nout mizik pars la pa zot giny pin i profèr mèt plis sat sort andéor.
Pourtan néna bann vré militan kiltirèl la fine dépoz domand kan néna zapèl èk lo «CSA» lafrans mé sakfwa lé bordé, minm si lo bann dosié lé an nik la zamé giny in frékans. Pli grav ankor na pwin in radio-télé ousa i roprézant tout nout popilasion.
In zour pé tèt fodra in moun i sort andéor wa fé po nou é wa dépoz in dosié L’UNESCO po fé nir in radio patrimoine Larénion la fine nir la mod koméla.

Ousa ilé nout kiltir dann Télé

Alor toulézan fo nou pèy rodovans Télé po ‘’Réunion 1ère’’. Prèské tout domoun i koz kréol Larénion na pwin lo drwa awar bann zémision an lang kréol dann télé, i fé pitié na pi in défansèr la kiltir i dénons so sistèm ousa i bord nout lidantité. Alor kansa na bouz in kou po domann in kota bann zémision an lang kréol, la pa di ke nout lang lé in pé rokoni par lo sistèm anplas, alor nou antann kosa po fé bouz lo bato po mèt nout kalité kréol dann télé. Mi koné sar dir po inpoz nout lang dan so bann télé pars dan lo sistèm kolonial anplas tout lé fé po anpès anou avansé. Alor pètèt in zour dan in lantouraz, nora in télé an lang kréol ousa wa koz kréol ou nou poura war bann gayar zémision si tout sat i fé lo kalité nout Péi Larénion…

Riyin po nout lang kréol

La politik lo Konsèy Rézional, po nout lang kréol, lé vré po la ‘’Droite’’ la zamé té zot kari po rokonèt nout lang zot i profèr touf ali dann fénwar, bana i sa ansèv tié plis ankor nout lang kréol ousa fagot ali an makot, na lontan mwin té po di lo batay nout kiltir sra zamé ginyé tank na rès dan lo sistèm kolonialis, zordi mi èspèr bann militan kiltirèl wa romèt azot an koz po arèt vann zot lam é ropran flanbo lalit po nout lang kréol arèt may èk bann politikèr zot i ansèrv anou, i roul anou kari soudri èk zot na pwin riyin po ginyé, ousa zot i vé ke nout lang i lèv dan in sistèm kolonialis zamé bana i voudra mèt an valèr.

Trikmardaz nout kiltir

Zot la romarké koméla bann kolèktivité Konsèy Rézional é Zénéral, Méri olièrk lès bann zasosiasion kiltirèl organiz bann manifèstasion kiltirèl, sé zot i organiz tout bann bouzé néna kiswa 20 désanm, fèt lamizik, é tout lé zot bouzé kiltirèl, la trouv in manièr fé olièrk done larzan sibvansion bann zasosiasion i profèr fèr zot minm, zot la mèt anplas zot propagand kiltirèl, lé vré fo pa nout zyé lé také zot la romarké tout bann zasosiasion lé divizé sakinn i pans son manièrwar po mèt anlèr la kiltir nout péi é i mazine zot fason maziné, épi kan i done larzan sibvansion la plipar bann zasosiasion i ariv pa mèt anplas lo bann manifèstasion i akapar po dot zafèr, bann kolèktivité la fine konpri, é fo pa nou kasièt osi an gran kantité lo bann zasosiasion lé politizé, néna in poindvizé politik é lo bann prézidan an mazorité sé bann fonksionèr i ansèrv sa po fé konèt azot po giny in plas bordaz la politik, é dan tou sa bann kolèktivité la vi ke sa lé in zoutiy ke zot i pé ansèrvi po fé zot propagand po an miélé domoun. Lo zour lo ti pé militan kiltirèl néna ankor wa prann konsians ke po mèt anlèr in kou podvré nout kiltir la pa bézwin kour dèryèr larzan, sar in gran baro rouvèr po nout lidantité.

Po konèt dan nout péi : La plipar bann prézidan bann zasosiasion lé bann domoun anlèr, lé rar ou va war in ti moun atèr.

Zémision kréol ousa ilé ??

Alor toultan dan zot bann griy program télé ‘’Réunion 1ère’’ é ‘’Antenne Réunion’’ i anons an propagand nora bonpé zémision an kréol si nout lidantité, pa bézwin bous lo zié lé mantèr na okin zémision an kréol si lo bann télé kolonial, kan néna lé zis po fé rir la gèl é rabès nout lang kréol, anplis i dir pa lontan apré i trouv pi la tras i tinn san konèt pokosa i arèt. Akoz i ariv pa nirbou fé bann zémision gadyanm an kréol ? Na pwin mwayin, na pwin kréol po fé ou i vé pi, na pi lanvi, i ral pa bann kréol. Sé kwé lo problinm i mank volonté. Lé vré dan lo sistèm kolonial fé aryink zémision an kréol la pa bon po bann télé i roprézant lotorité kolonial. Alor pé tèt sé anou fé in télé radio an kréol mé mèt dan la min kisa bann kréolèr lé divizé, fo ankor néna lantant é mwayin pars sakinn i vé èt ‘’Chef’’ avan lo tan. Po nout kiltir i pèt anflèr dan nout péi fo linité kiltirèl, sansa na sèy fé mé an kaniki…

An lan 2015 i fé pitié dan nout prop péi nou na pwin in télé – radio- zournal 100% kréol. Dawar na pi kréol Larénion.

Rédaksion Zournal Démaliz 

Po konèt :

Si zot i ropran lartik po fé konèt oubli pa di ousa i sort i kont si zot.

Rédaksion Zournal Démaliz – http://zournal-demaliz.blogspot.com/


samedi 30 mai 2015

Vié Zartik ''Kozé Lib''

Po zot konèt :

Bann zartik té finé difizé dopi avan astèr zot i rotrouv sa si lo nouvo Blog Zournal Démaliz.

Fo nout péi i travay èk bann péi loséan indien

Si lékonomi nout péi lé an fayit sé pars ke nou lé anmaré èk lafrans é nou pé pa dan lo sistèm politik lé anplas désid nout prop dévlopman ou kosa lé bon po nou pé pa travay èk bann péi loséan indien pars lafrans i vé pa èk zot bann règloman lwa lérop i fé ke bann marsandiz dan la zone lé difisil po rantré lo bann pri kan i inport sikoté lérop ka i ariv isi lé sèr, alor zot i wa tout lé fé po touf anou dan zot sistèm politik kolonial sé po sa bonpé rénioné i ariv pi obout é sak néna bonpé é diplomé i an sort azot lé zot sé toultan fé lo mandian la fine ariv zordi fé in list komision kosa domoun maléré i dwa manzé. Sé po sa Démaliz la touzour di dan son bann kozé sé Lérop la po tié anou é la kriz bana la invanté po mié komand anou é létan rouv nout zié po travay èk bann péi otour nou.

Fo roprann nout lèspas sa lé anou

Sé pa nou vé ranfèrm anou si nou minm, mé forstan nou la lès bann kolonialis akapar nout péi i fé zordi zot la fine mèt la min dosi tout zafèr dan nout péi é avèk la konplisté bann rénioné vandèrki ke la favoriz zot lantré isi, gard zot minm zordi nout bordmèr, la mèr, la ravine, la rivièr,, lé zèr, la montane tout lo bann zaktivité touristik é plézir lamizman lé dan la min dommoun i sort andéor forstan rénioné la pi fé in kont avèk zot péi, bana la mèt lo grapin dosi mé lé vré po zot lé pli fasil giny lotorizasion pars kan sé lo rénioné i domand i fé tout po intèrdi é dékouraz ali i fo di osi kan zot i débark zot néna déza la konésans lo bann pratik so bann zaktivité-là. So bann pratik bann zaktivité zot la mèt anplas sra sat néna mwayin wa giny fé pars aou ti kolon bitasion, travayèr batiman ou poura zamé fé ou anvoy out marmay pars na pwin lé oblizé ral si gongon la mizèr. Akoz bann sat i diriz nout péi i mèt pa anplas in formasion po form bann rénioné isi apré po pran an min so bann zaktivité touristik é plézir lamizman dan in bon lorganizasion anméné par bann rénioné isi po prann sa an min noré pi fénésans bann vré travay é arèt domann souplé bann Mèr ti kontra la mizèr. Oté Rénioné létan roprann anou an min po diriz nout péi po roprann nout lèspas i apartien anou é giny travay dan nout péi.

I fo in vot popilèr po lo nouvo rout litoral

Lo nouvo prozé rout litoral dan la mèr propozé par lo konsèy Rézyonal é son prézidan UMP départmantalis Didier Robert lé in mové prozé po nout péi i sa dégiz nout bordmèr avèk in sèrpan béton sé sa nou vé lès kome léritaz po bann zénérasion i lèv domin sat i dénons pa prozé-là sé parské zot néna zintéré larzan dodan po ginyé tanka lo ti pèp li anval tout sat i propoz ali i pans minm pa la natir son péi sat i kont avan po li sé son loto alor sré tan fini èk son bann komandèr pouwar. Rénioné é sat lé kont prozé-là lèv é domann gouvèrnnman in vot popilèr po konèt kisa lé dakor ou pa po nouvo rout litoral. Pars néna dot solision olièrk bétone nout bordmèr èk in viadik malèr pars kan sra fini komansé sra tro tard apré di pa nout té koné pa.


Koman ariv obout

Gardbien koman lo kolonialis fransé la anmar nout péi komansman lo pèpléman Larénion zot la mèt anplas lèsklavaz, apré langazis, anvoy rénioné andéor, apré larzan lasistana po pa bann domoun i bouz, apré bann kontra san landomin po la pé sosial tout la politik lo kolonialis sé anblouz in nasion okipé po pa li pran an min son destin politik é tou sa avèk konplisité son bann valé é bann kanal zinfo kolonial zot la mèt anplas pwindvizé fé in lavaz lo koko tèt bann rénioné po zot fé zot dominasion é lèsplwatasion in pèp. Alor koman lité kont sa, lé vré la pa fasil èk in roulo konprésèr komnsa mé inn sékat si nou ariv prann konsians nou lé kapab anminn in rapor fors po kapot zot sistèm, pars dan tout sistèm néna in fay po nirbou ariv-là anou astèr war kosa nou vé rès anmaré èk lafrans ou kas in kou podvré la sène kolonial po ropran lo flanbo bann maron la lès po nou kontinié nout libérasion po in vré libèrté. In kozé si lo malizé nout péi…

La fayit lo sistèm départmantalis

An 1946 kolonyalis fransé/ é konplisité bann rénioné kolonialis la fé krwar bann kréol mizèr avèk lo stati départman nora pi lamizèr tout sra gabié zordi an 2013 néna domoun i krèv la fin, na pwin travay é lé oblizé kit zot péi, bonpé na pwin diplom, lapa formé po trouv travay, manzé lé sèr, lasistana la tié nout pèp, la drog, lo vis kabo/Sousout, lalkol, violans lé partou dan nout sosiété nou lé dépandan tout, rénioné lé bordé dan son prop péi na pi riyin lé anou, kréol mizèr i viv èk mwin 200 € par mwa noré ankor po dénonsé dan lo sistèm noulé zordi inkièt pa Zournal Démaliz lé la po sa. Minm lo ‘’Parti Communiste Réunionnais’’ a travèr zot zournal é Sit Wèb ‘’ Témoinages’’ ke la batay an 1946 po ke Larényon i dovien départman fransé zordi i dénons lo sistèm départmantalis ke zot la mèt anplas i di lé an fayit bin té déza tan. Zournal Démaliz la touzour dénons lo sistèm départmantalis na pi riyin po giny èk sa sèl solision sé prann nout destin an min ki di destin sé komans organizé po prépar  lindépandans Larénion tank nou giny arpa désid po nout péi toultan na fé lo mandian é kriy kriyé minm rabès anou dovan lo sistèm kolonial lé dan nout péi.

Lamizèr bann program télé

Vèy byin toultan lé konmsa minm sirtou «Réunion 1ère» sak rantré lékol mwad out lé dé télé kolonial lé plis anavan isi i fé la pli lo botan dan nout péi an gran tronpèt i anons anou zot bann nouvo program télé i di nora plis zémision péi kèl zémision péi ousa lé fé an fransé é lo kozé kréol lé bordé kan i fé sirtou «Réunion 1ère» i dir minm pa in mwa i arèt sèk san di domoun pokosa i arèt. Parlpi «Antenne Réunion» na poin riyin an kréol dosi. Mi rovien si zot programasion anplas na riyink rodifizion é tout lé éropéanizé na pwin in zémision i konsèrne la zone nou lé dodan ou i roprézant tout lé matris i viv isi kiswa Kaf, Yab, Malbar, Sinwa, Zarab lo bann kalité program i propoz lé mizèr é tout lé fé po anblouz anou dan lo sistèm pansé inik bann kolonizatèr sé kontinié lav nou koko avèk zot TNT lé zot télé (France 2, France 3, France 4, France 5, France 0, France 24, ARTE) po pa nou koné nout kisa noulé. Koman ou vé apré lo kréol wa yème ankor son péi son manyèrv viv, son lang, kiltir, kizine, listwar tousala… sé po sa apré li yème pi son manyèrv viv. Ala koman lo sistèm anplas èk zot zoutiy propagand la tyé nout pèp ranfèrm anou dan zot pansé inik. Koméla kome lé fay dann sondaz i prann zanimatèr rénioné po koz in pé kréol po giny lékout alors avan té intèrdi koz kréol té anbos aryink kominoté bann fransé instalé isi ou i sort déor; Kréol i ansèrv po fé zoli mè sobat po mèt anlèr nout lang po domoun aprann la pa zot kari.

Létan mèt fin èk lo sistèm départman

é si té lo sistèm départmantalis té anpès anou avansé po désid par nou minm po règ lo bann malizé nout péi lé dodan zordi. Rapèl avan nir in départman fransé an 1946 avan Larényon té inn koloni lafrans mé sat lé in mo kolonialis fransé i yinm ansèrvi po fé krwa nout péi lé pi inn koloni, bon po mwin na okin kozé po di si la lé touzour inn téritwar kolonizé par la frans an mars 1946 in an avan lo dépité Raymond Vèrgès é Léon De Lépervanche la parti négosié sikoté lafrans po di i fo nout péi i dovyin in départman fransé po tir domoun dan lamizèr apré in vot fagoté dovan lasanblé fransé la fine par done Larénion départman fransé é san manm la vi lo pèp rénioné koméla bann domoun i apèl sa 974 in kod kolonialis fransé la done nout péi. Zordi sistèm la lé an fayit tout lo bann politkèr départmantalis i koné lé an fin vi mé zot la pèr bord sa pars zot la pèr nora pi la fasilité po ranpli zot pos é tansion zot in giny pi anprofit si bann domoun asisté ke lé zot gard manzé po zélèksion.

Minm wa kriyé riyin wa sanzé

Astèr fo domoun na pwin tro moiyin larzan rèv pi po di ke lo gaz, karbiran lo bann pri vwa désanm mwin sèr la fini tan-là gard zot minm toulé mwa sat i komand anou i désid po nou i fé la pli lo botan si bann pri kiswa lo gaz, karbiran, manzé tousala lo bann sat i gouvèrne la zamé anvi rod dot mwayin lénèrzi po ranplas so bann prodwi lé sèr é sirtou po pétrol ke avèk lo tan sra rar é vandi sèr. Zot wa fé la grèv kri for minm po mèt la présion po fé pli lo bann désidèr zot i poura zamé é kont pa po lo bann politikèr lé anplas ou an vativyin zot lé konplis avèk alor sré tan kan zot i vot réflési bien pars dopi zot i vot na riyin i sanz dan zot vi toulézour sat lé pov li wa kontinié ral gongon la mizèr é sat lé anlèr li wa kontinié angrès azot. Létan bann domoun atèr pran konsians i fo rod in not somin po dévlop nout péi é arèt swiv bann pasèr la pomad toultan la po kriyé dan bann kanal zinfo kolonial fo pi swiv so bann domoun là bana i pans azot avan po giny lonér koméla po lité fo lo pèp i fé linité po giny sat li domand tank na zwé la divizion nora riyin po ginyé é avansé.

Nout kiltir dan la min bann kolonialis

Forstan fé lo pli for, zwé la divizion sakinn son tousèl, pi solidariz anou, zordi la kiltir nout péi la sap dan la min lo bann militan kiltirèl i rès ankor po tas mwayin lité i fé lo koté kiltirèl kiswa lamizik, téat, liv, sit wèb, radio, télé, zournal, nout lang lé dan la min bann kolonialis fransé é rénioné zot i fé sat zot néna lanvi po fé plézir azot koméla néna tout kalité festival sibvansioné par bann kolèktivité, néna Sakifo, Wayo festival, festival kréol, Kabar tout kalité, é dot ankor tout lé dan la min bann zinpostur zorèy (fransé). Ala koman zordi nout kiltir la sap dann nout min.

Nout sosiété lé maladé

Nout sosiété lé maladé toulézour i antan la violans, viol, laksidan, la drog, lalkol, somaz domoun i ariv pi konprann azot antrozot, i rèspèk pi in né lot. Koman la pi ariv là éské sé la modèrnité kalkilé si lérop la an minn nout sosiété zordi dan tout so bann malizé lavi ou èské sé la politik lé anplas na pwin volonté po arèt tousala na in pé i di sé lo tromatis lo pèryod lésklavaz nout péi la koni. Antouka fodra in sékat nou lé kab pran sa an min po tir nout péi dan maladi-la po romèt dobout in nouvo modèl de sosiété lé sak i fé la politik lé azot bouzé po avansé dan in not somin la vi pli gadyanm po nout péi.

Sobatkoz dosi lamontraz nout lang kréol dann lékol kolonial

Té mèrkredi 13 févriyé 2013 dan in lémisyon si télé kolonyal ‘’Réunion 1ère’’ anrozistré sikoté vil lo Por navé in sobatkozé si nout lang kréol lamontraz nout lang kréol dann lékol kolonial avansa la vé larg in ti roportaz si in lamontrèz nout lang kréol dan in lékol kolonial koté lo Por ousa koman in Madam Aurélie Filain i viv sa é i done lo gou lo bann marmay po aprann é ékri zot lang matèrnèl lo Kréol. Aprésa la larg in sobatkozé si nout lang kisa lé pour ou lé kont son lamontraz an mazorité navé plis sat té pour ke sat té kont, sat té kont navé lo prézidan la PEEP Larénion (Parents d’élèves de l’école publique) Claude Guezello é lartis Joël Manglou apré mi koné pa koman i sopas kan ‘’Réunion 1ère’’ i invit domoun po sobatkozé-là. Po lo prézidan la PEEP é Joël Manglou kome toultan la di zot lé kont i aprann bann marmay zot lang kréol mi sa va par rès lontan si sé dé kolonialis rénioné é kont nasion pars noré po kozé. Zis po di azot dosi lartik-là mwin té vé èklèr azot in pé powar ké na ankor travay po fé avan ke nout lang kréol i ariv rant podvréman dann lékol pars somin lé ankor long fo pa krwa sat lé po la lang kréol dann sobatkozé-là lo konba la fine ginyé rèv pa na ankor somin po fé mé lé déza byin néna inn rézistans é bann zéne i komans akapar zot lang kréol. Dan mon manièrwar po di koman na ariv fé rant nout lang dann lékol sra lo zour na pran dèstin nout péi an min kome tout nasion lib é sra obligatoir aprann nout bann marmay zot lang nasional an promié é lé zot lang nora pi po domann siouplé kolonialis po aprann nout lang, nout listwar tousala…, é wa arèt mèt an konfli la lang kréol é lo fransé dan nout péi é sra lokazion fé laprantisaz lé zot lang ansèstral lé kozé dan nout péi. Fodré bann nouvo zénérasion militan i lèv po défann la lang kréol ke lé plis dodan lo sistèm ladministrasion kolonial zot i fé arpa lo minm lérèr bann zansien rès dan la divizion kèl grafi i fo ansèrvi astèr si nou vé in grafi podbon po nou ansèrvi sé travay dosi lékritir 77 / 83 fo arèt mèt anplas dot grafi po brouy lèspri domoun plis na mèt dot anplas sé divizé é fé lo zé lo kolonialis é bann anti-lang kréol. Po fini kozé-la lé domaz dan in sobatkoz na pwin dot militan la lang kréol ousa i vwa pa toulézour dann bann média po di kosa zot i pans si lo manièr ékri kréol rénioné.

Fo di NON èk zot lis manzé fagoté

Fo bann rénioné atèr i dénons la lis lo bann produi i dwa mèt anplas lo 12 mars 2012 fagoté par lo bann zanprofitèr la di sa minm lé bon po domoun atèr, pars lé ankor in foutan gèl épi sra pa po toultan anplis ké sa lo bann zindistriyèl gro patron i tyinbo larné nout péi la pa mèt aryin sé bann kolèktivité Konsèy Rézional, Konsèy Zénéral la pran larzan lé prévi po dot dévlopman, alor ke lé Léta i doi pran sa an min lo problinm la vi sèr. Epi sé tank nora pa in vré plan po dévlop travay é otmant lo bann ti salèr domoun atèr la vi sèr sra touzour in malizé épi fodra pé tèt domoun i rowar zot manièr konsomé é fé osi sakrisfis si dot soz lé pa inportan dan la vi toulézour é osi fo li pran ali an min po di arèt in kou èk lasitana bon sa sra dir fé konprann domoun atèr. Akoz olièrk swazi in lis produi pa mèt anplas in kart rédiksion po 40% ou in pé plis si bann produi manzé, sanitèr, abiyman, é po lo gaz, kouran, dolo, intèrnèt mèt anplas in pri pa tro sèr po domoun i giny pa tro larzan lé posib pars larzan i mank pa dan la kès Léta. Akoz bann rénioné atèr osi na lo drwa manz bon manzé fo di arèt in kou di sat lé bon po nou. Alor i fo bann rénioné atèr i kontinié zot konba kont lo mal viv nout lé dodan zordi. Démaliz lé solidèr zot lit kont bann zanprofitèr.

I fo dékoloniz nout péi

Lèr larivé na pi lèr po kalkilé po nou bord tout sat i sort andéor, anon ropran nout lèspas sat té fé nout gayar avan, anon bord lo koté modèrne éropéanizé bann kolonialis la tié nout kalité kréol, fo pi nou lès bann komandèr déor kome andan komand anou, fo pi nou lès bann zanprofitèr kolonial désid po nou, non pèp fo pi nou bès la tèt mèt nout fors po kapot tout lo bann manzé gaté bann zakaparèr la done anou po anvalé. Alon vomi tout zot sistèm po nou ropran an min nout péi.

Inndé solision anparmi dot kont lo malizé sosial nout péi

Olièrk fé in lis bann produi ousa in katégori domoun i dwa manz sa, lé irzan mèt anplas in kart rédiksyon 40% ou plis po bann domoun néna in ti salèr apré i fo rouv in déba ziska kèl salèr i pé èt édé si lo bann produi ke manzé, sanitèr, abiyman (Linz soulyé san la mark), é in tarif sosial po kouran, dolo, tèléfone, intèrnèt, rowar osi bann zèd po éd-lozman é osi la santé é fé in kanpane po domand domoun kontrol é sanz zot manièr konsomé bord sa i ansèrv pa zot nadfwa lé oblizé fé in sakrisfis po sort dann malizé, é po tir domoun an dété siprim zot dèt konmsa wa rann in pé pli fasil komision sirandètman é lès sat na pi mwayin pèy zot labonnman arèt zot kontra é lo bann domoun là na pi lo drwa fé in labonnman lo tan zot kondision vi i amélior, ala in propozision rovandikasion po réklamé é osi fo trouv in solision po mèt anplas in plan po done travay zène kome domoun azé é fo rowar lo bann rovni domoun atèr. Po finans sa, sé pa bann kolèktivité i dwa prann sa an min kome té fé èk la lis lé 60 prodwi té désidé sé Léta i dwa asiré lé pa normal larzan i tir dan la kès dann bann kolèktivité lé po èd domoun atèr lé ansèrvi po dot soz. Akoz Léta la finans bann Bank té sa dan la fayit é i pé pa èk domoun lé dann malizé. Ala inndé zidé po sov lo bato départmantalis lé an dériv, mé nou koné minm si néna la pèr di i profèr kasièt lé vérité dan lo sistèm départmantalis é éropéinn zordi lé inposib avansé lé pa adapté po nout péi, alor kome moin la touzour di sé i fo ke lo pèp rénioné i pran an min son dévlopman é destin po sortir lasistana é lo kolonialis tank domoun i déblok arpa zot koko po di lo produi la départmantalizasion la pa bon po nout péi zour an zour wa kontinié kri zot kolèr é anfons dan la mizèr lé sèl sat lé anlèr wa kontinié bien viv.

Kalandriyé lékol la pa bon fo sanzé

Zot i koné kan i ariv pèryod la salèr èk siklone kome lo kalandriyé lékol lé kalké si sat lafrans i di po avantaz sat i vé kontinié zot zétid sikoté andéor é laba an frans (po konèt sak ané na pwin bon pé zétidian rénioné i sa va kontinié zot zétid la ba la plipar i rès isi) lé plito po lo bann fonksyonèr zinpostur zorèy (fransé) ke i travay dan nout péi po anprofit vakans lété dan zot péi é osi inndé rénioné la rant dann trin, bann sèrtin zasosiasion «parent d’élève» i di kalandriyé la pa bon po bann marmay lékol pars kan i ariv dann sézon zanvié, févriyé, mars la salèr i mèt dir, é néna mové tan é sa i maliz lo bann kour lékol sré tan zot i di mèt anplas in kalandriyé i kol èk nout sézon mé lo problinm la pa tout rénioné lé dakor lé touzour kolé èk sat lafrans. Létan mèt anplas in kanlandriyé lékol lé an rapor èk nout klima anparmi mon propozision done vakans avan lo 20 désanm po arkomans débi mars (dan so bann pèryod vakans là mèt anplas bann zaktivité po sat na pwin mwayin alé vakans done sa bann zasosiasion byin kalé po pran an min, ala in fason po done travay bann rénioné) apré po vakans livèr done in mwa an zuin-zilié é dan lané antrokoup par in sommin po dékonprésé lo déba lé ouvèr si dot propozision kalandriyé. Minm si nou lé pa in péi lib po désid parnouminm fo arèt inpoz anou sat la pa bon po nout klima ziskakan wa kontinié fé anval anou koulèv komandèr oté rénioné lé tan pran nout rèsponsabilité zot i krwa pa !

Lé irzan fo fé in lizine kouran po lo sid

Po ke lo Sid Larénion i dépan pi lizine kouran lo Por é lé zot lizine privé, lé irzan konstri in lizine kouran ke po lo Sid, vi ke la popilasion i otmant vitman lo kantité kouran “EDF Réunion” i sufi pi, nou wa avèk bann konfli sosial èk son fournisèr si lo sit lizine lo Gol (Sidec Séchilienne) sakfwa zot lé an grèv ou si tomb pa an pane i mèt lo sid Larénion dann malizé. Alor lé plis ke tan i komans travay si lo prozé po konstri in not lizine kouran non polian avèk lénèrzi la natir kisa néna si latèr ou la mèr. Lé lokazion kas lo monopol ‘’EDF’’ po rouv la distribision kouran an konkirans ‘’EDF’’ é lé zot fournisèr privé, prozé la i dwa èt porté par Lo Konsèy Rézional ke i rès dan lo domène sèrvis piblik fo arèt done bann gran group andéor fo mèt sa dan la min bann rénioné isi minm. Alor tou sat tan la po form rénioné èk zot mobilité, bin anou osi lé kap fé tourn lizine kouran. Létan komans mèt prozé la anplas pa atann kan nora plis domand konsomasion kouran dan lo sid Larénion. Ala in prozé ékonomik é politik ke ‘’ Zournal Démaliz’’ i lans po in lizine kouran non polian po lo Sid Larénion.

19 MARS 1946 : Lo ‘’Code’’ 974 i koloniz nout péi

Lindi 19 mars 2012 wa fé 66 zan nout péi la baskil dan lo sistèm départmantalizasion zidé là té propozé par lé dé dépité lépok Raymond Vergès é Léon De Lepervanche é lé zot dépité Giyane, Martinik, Gwadloup lépok. Bana la parti sikoté La frans dovan lasanblé nasional fransé po vann zot téritoir i dovien in péi asisté é dépandan la frans, i di té po mèt fin lo sistèm koloni, mé zordi lo sistèm koloni lé touzour là nout péi lé touzour kolonizé par la frans. Mi sa pa rakont azot tout lo bataklan kosa lé dé dépité la fé po magouy stati-là po Larénion lé grav ke lavé pa domand lo pèp rénioné par in vot popilèr kosa li té vé kome stati mé sat mi vé fé konèt zordi on diré lo bann défansèr so stati fagoté po nout péi astèr zot la ont i profèr pa tro kozé dosi lo dat là. 66 zan apré sat i défann lo sistèm départman ‘’droite’’ kome ‘’gauche’’ la ont fèt sa pars zot i koné lé an fin vi é li minm zordi la po fé lo malèr nout péi é i anpès anou désid po nou minm. Si lo sistèm départmantalis la anprofit po bann Gro Blan é domoun anlèr é kolonialis fransé i sort andéor mé li la bord 52% bann rénioné atèr dan la mizèr, dan lasistana, alor po fini èk son manzé gaté lèr larivé po mèt anplas in not sistèm politik ousa lo Rénioné i lèv po pran an min son destin.

Bann radio dan nout péi

Lo bann radio néna dan nout péi tout i difiz an fransé wa di lé normal pars Larénion lé in départman fransé é lo fransé lé konsidéré kome la lang ofisièl, mé lo problinm lé ke prèské tout nout popilasion i koz kréol normalman dovré osi mèt lanimasion an kréol mé lo rénioné minm i vé pa i koz an kréol. Ala ankor bann batman la lang i di fo mèt in poursantaz lanimasion an kréol fo lo CSA i inpoz sa po sak radio i difiz é osi in kota radio an kréol é radio i roprézant tout lo kopozan nout popilasion lé vré i fo mé sa nou poura inpozé lo zour Larénion sra lib son destin la wa giny inpoz lo bann règloman difizion radio dan nout péi mé po linstan somin lé ankor long. Lo bann domoun i domann frékans i profèr sobat po giny frékans po défann zot biznès na riyin nafout èk koman défann nout lang, nout lidantité, nout péi. Kan ou wa zot programasion i fé pitié na aryink la mizik, la kouyonis, kansa ou wa antann bon zémision po fé prann konsians lo rénioné dan tout lo kalité i fé nout péi oki bourik, parl pi kèksion fénésans travay la pa zot kari i profèr anfèrm lo radio dan in kabine programé si lordinatèr, pa bézwin nou kasièt néna radio néna 30 tan na minm pwin in travayèr anbosé dosi, lé grav sakfwa i fé domand frékans lé zot minm i giny lo CSA i kontinié done frékans so bann radio là, sé po sa néna sat i vé awar in frékans la pa kontan akoz i done toultan lo minm. Nadfwa ou antan kozman i di pran domann pa sa lé anou, wi mé fo tout lé dakor pran sann mandé lo sistèm kolonial.

Démay nout kiltir dan la min bann politikèr

Toultan mi antan désèrtin bann rèsponsab zasosiasion é group lamizik dir i giny pi koudmin larzan èk bann Méri, Konsèy Rézional, Konsèy Zénéral si i mars pa avèk zot ou si dénons zot politik konmsa zot néna la min miz po désid done koudmin larzan i fé astèr la plipar militan é zartis la rant dan zot ron èk bann politisien tout kan, sé po sa sakfwa néna zélèksion ou in bouzé lo ban zorganism ou wa mizisien po roul lamizik po zot é lo bann rèsponsab néna zasosiasion i anminn lantouraz domoun é la wa kan néna votman. Mwin mi di arèt èk so manièr travay fo zot la pa pèr dénons bann politikèr dan zot mizik, fo zot i argroup azot dan in lorganizasion po domand zinstitision léta pran sa an min dan in sèrvis ke la pa dan la min bann politikèr tout bor konmsa zot i pé pi fé présion si lo milié kiltirèl é artistik é zot lé lib dan zot travay. Sré tan i mèt anplas in fon larzan po soutien zot bann bouzé kiltirèl é kréativité. Mwin mi di fo libèr lo koté kiltirèl dan la min bann zorganizasion politik, mé èské dan lo sistèm départmantalis néna inn volonté mèt nouvo manièr travay po nout kiltir, ou akoz pa trouv in not pist po mèt sa anplas dan in not sistèm politik po mèt anlèr lo dévlopman kiltirèl Larénion. Si néna ankor militan é zartis angazé la anvi bouzé akoz pa fé in lantouraz dan in not manyèrwar tout nout kiltir.

Fénésans travay dan in péi lib

Dan in not stati andéor la départmantalizasion po lité kont somaz lo zour nora in gouvèrnnman rénioné fo mèt in plan irzan po èd domoun i vé fénésans zot travay dan tout domène laktivité lo péi. Dan lo sistèm nou lé dodan zordi tout lé vérouyé é konpliké po fénésans in lantropriz tro konplikasion po giny in koudmin larzan é tro démarsaz papié, tro sarz po péyé, bon lé in sistèm vodrémié oubliyé. Propozision dan in manyèrwar rénioné sé doné in koudmin larzan po sat na pwin travay ousa i vé fénésans son travay, lès la libèrté travay domoun dan in fasilité, bès bann sarz, pars dan lo sistèm départmantalis i ankouraz pa domoun dévlop lanploi. Koman ou vé in somèr na poin larzan ou domand ali fé in pré é avans èk kwa ? Akoz i done pa in èd po démar son laktivité avèk in kontrol, fé parèy bann zasosiasion bon sé la ouwa ke lo sistèm zordi i propoz pi riyin po lo rénioné…

Fo siprim bann radié

Akoz na pwin in volonté politik po bann sat i gouvèrne anou isi Larénion po sat i okip lantrotien la rout. Sakfwa néna mové tan i rovien lo minm problinm bann radié lé koupé par dolo i fé domoun i pas parla li tant pasé minm si li koné lé danzéré konbien domoun la fine pèrd la vi kan lapas radié inondé dolo i krwa pa sré tan komans fé bann pon po ranplas bann radié. Pourtan tousa takon larzan néna dan lo sistèm départmantalis na okin program lé fé po mèt anplas po siprim ban radié po mèt fin lo malèr dan bann famiy rénioné. Sré lokazion done travay zantropriz batiman ke lé dann bèzman la kriz lékonomi é sosial. Ankor in zafèr pli komik tout bann somin lé fé dan nout péi lé aryink po botan kan néna la pli tout bann zaktivité lo péi lé bloké lo bann manièr fé la rout la pi parèy lontan i sifi in ti pé la pli tout i foulkan.

I di aou kré out lantropriz avèk kosa ?

Kome na pi solision po done travay bann kréol sirtou sat lé plis malizé lé domoun san diplom é sat i apros la karantène. Koméla ‘’Pôle Emploi’’ i konvok so bann domoun-là toulé mwa powar si ou la fé démars po rod travay, rod kosa a park kontra la mizèr ankor lé a kont gout sirtou lé Larénion i bat lo rokor somaz par rapor lé zot téritoir lafrans, déza sat néna diplom i rès atèr lé oblizé alé an mobilité forsé andéor, parlpi sat na pwin lé plis bézé, minm in ‘’Contrat aidé’’ i giny pi fo néna makrotaz la politik. Alor sat i propoz aou kré aou in lantropriz i domand minm pa si ou giny fé, si ou néna in prozé. Tout fason si ou giny pas kas pa la tèt wa fé aou in formasion bidon po kréasion antropriz po rod in prozé souvan lo somèr ke lé arselé toulé lé mwa i fé ninport kwa po awar la trankilté i lans azot dan in kréasion antropriz apré kome la pa abitié anméné 2 mwa apré i fèrm èk bann dèt larzan la anprété épi krwa pa bann zorganism i èd bann kréatèr o nivo larzan i prèt konmsa fo ou anminm in moné kan oulé somèr ou giny in salèr mizèr lalokasion somaz i sufi minm pa po viv, bin minm si ou vé tant lavantir oulé oblizé lès tonbé, épisa na domoun i yinm pa fé krédi. Akoz lo bann désidèr i mèt pa anplas in Fon po démaraz nouvo lantropriz é in formasion pli long po domoun lé somèr i vé kré zot prop lanploi.Po konèt la plipar bann domoun i kré zot lantropriz lé an Stati ‘’Auto Entrepreneur’’ lé pli fasil si mars pa po fèrmé néna zanvantaz é zinkovénian. Ala koman zordi ‘’Pôle Emploi’’ dann péi Larénion, la trouv mwayin po fé bès somaz, mé lé in fas kasé lo malizé nout sosiété zordi dan lo sistèm départmantalis.

In zoutiy po rowar

Alor ke la sityasion travay i kontinié agravé dan nout péi i bat lo rokor par rapor lé zot départman fransé na okin désizion lé pri par lo bann gouvèrnnman lé anplas po déklar nout péi sinistré somaz. Lo zoutiy ‘’ Pôle Emploi’’ lé la po èd domoun i rod travay, vi lo malizé nout péi lé dodan akwa i sèrv ankor sa pars i ariv pi asiré son mision létan romèt ankoz zot zoutiy-la po mèt anplas in not mwayin po lité kont lépidémi somaz dan nout péi. Po sat i gouvèrne anou fodré zot i bouz in kou po trouv in solision po done travay domoun, avan la kolèr i mont in zour podbon pars lo zoutiy ‘’Pôle Emploi’’ lé pi adapté dan nout péi par rapor la kriz travay dan nout péi.

Kèl démokrasi ?

Tout lo bann média lé anplas dan nout péi kiswa télé, radio, zournal lé dan la min bann domoun i défann lo sistèm kolonialis fransé ousa zot i kontinié défann é antrotien in sistèm ke i anpès nout péi avansé dan in péi lib. Si so bann kanal zinfo na aryink lo sikré ou nora zamé in kozman po dénons lo méfé lo kolonialis tout lé dodan in pansé inik. Si lo rénioné an rézistans kont kolonialis i vé di la vérité na pwin lo drwa la parol tansion i dénons zot sistèm kolonialis fransé, pli grav ankor tout sat i fé lo kalité nout nasion kiswa nout Lang Kréol, listwar nout péi, nout lidantité lé bordé. Koman ou vé ke lo rénioné wa rouv son zié po in zour pran son péi an min, na okin kanal zinfo anti-kolonialis na lotorizasion difizé po giny sobat kont lo pouwar anplas, apré zot i mank pa toupé di lafrans lé in péi démokratik, i défann lo drwa domoun. Ala koman lo kolonialis fransé èk bann konplisité inndé rénioné kolonizé é kont nasion i malol lo zié lo pèp rénioné.

Latèr larénion lé polié èk produi simik

Lo andsou latèr nout péi lé polié èk bann zangré ansèrvi dan bitasion osi bann zardin domoun i mèt an danzé lo bann rézèrv dolo dou konsomé par bann domoun èské bann zorganism i okip sa i inform anou powar si dolo la pa kontaminé, so bann produi simik i sava osi dan la mèr i mèt an danzé léko sistèm marine. Lé bitasion kane i ansèrv plis bann produi simik kome langré, dézèrban… Kan ou koné na lontan i plant kane i dwa awar in gro déga si bann rézèrv dolo andsou latèr po linstan na pwin zétid sèryé té fé dosi là po fé konèt nout popilasion si lo bann dolo lé polié.

Léro la pa bon po nout péi

Dopi la mèt anplas la moné léro dan nout péi sa la tié lo port moné domoun i fé ke la vi la ni pli sèr parapor avan. Pars kan la baskil lo fran an Léro tout la otmanté in konparézon avan té pèy in pin zanviron 1 fran koméla la èk léro ou pèy zanviron 0,80 cts léro i fé kan la baskilé la pa fé in suivi èk lo bann komèrsan é zindistriyèl po ke lo bann pri i rès apépré parèy lo fran, astèr nou wa lo konsékans la mèt lo port moné domoun an difilkilté é pi la pa inform domoun lo konsékans la moné Léro, nora si nout port moné la di sa minm lé bon, la moné léro lé tro for po nou isi Larénion i fo po nou in moné pa tro for par rapor nout sityasion zéografik, sa nou poura mèt anplas dan in kontèsk politik lo zour Larénion sra lib ékonomikman é politikman. Zot min i wa avèk léro minm bann péi i fé parti Linion éropéinn la po pèr lèr dan zot lékonomi néna minm anparmi lé manm ‘’L’UE’’ la komans po azot kèsksion si fo artourn dan zot moné nasional ?

Lo milié kiltirèl lé divizé

Dann zané 1970/1980 minm in pé avan, bann militan kiltirèl é mizisien dan zot konba lavé pa pèr dénons bann politik kiltirèl kolonialis dan zot lit épisa té kour pa dèryèr zot po fé lo mandian po giny in koudmin larzan, navé in solidarité po zot lorganizasion té done la min minm si té dir. Zordi tousala la sanzé po zot avansé la plipar la rant dan lo gob sibvansion ou fé kamarad èk in kan politikèr po giny kontra é larzan, la di vodrémié vann zot lam fé pi dézord dénons pi lo sistèm kolonial po giny larzan sibvansion é kontra. Sé posa koméla lo batay kiltirèl lé divizé, i avans pi i giny pi transmèt bann zénérasion i lèv tout lo batay kiltirèl lé farfouyé, lé divizé, na pi lit, i sufi rogard avan kan bann group maloya té dénons bann politikèr é lo sistèm dan zot bann tèks lavé pa pèr tan la fini si na ankor in ti rézistans mé lé fay. Koméla si ou vé giny sibvansion po sort in CD ou mèt dobout in prozé fo ou lé kosté èk in parti politik é dan ou bann tèks é prozé fo pa ou moukat azot ou dénons lo sistèm kolonial, pa bézwin lo zié lé bousé la plipar lamizik koméla lé folklorizé é bann manifèstasion kiltirèl fransizé, lo bann tèks na okin travay lé fé dosi i sant ninport kosa, lé rar koméla ou wa antann bann tèks angazé ou zoli romans kome avan lé vré na pwin in volonté politik kiltirèl po mèt anplas bann zatélié lékritir lamizik po ke sat néna lo gouté posa i transmé bann zéne i fé i fé ke astèr i sant tout kalité la kouyonis. Zordi nou wa minm sa té démons lo sistèm kolonial la fine rant dann ron la fini lo solidarité na pi, bann politikèr la diviz la tié lo milié kiltirèl. Pé tèt in zour wa giny romèt dobout lo batay kiltirèl po di arèt èksa mé po linstan sakinn i roul son koté…

Lo zoutiy ‘’Pôle Emploi’’ la pa bon po nout péi

Alor ke somaz i kontini mèt dir dan la koloni fransé ‘’Larénion’’ lo zoutiy «Pôle Emploi » ke léla po prann an min bann somèr lé défazé èk la réalité lo sityasion sosial nout péi na okin politik travay lé mi anplas po prann an min bann domoun na pwin lo drwa awar in travay pourtan dan lo déklarasion lo drwa domoun dan in pasaz son lartik i di tout domoun dan son sosiété na lo drwa awar in travay isi dan nout péi sat i gouvèrne Larénion i bafou, i bord sa. Mé po règ lo malizé somaz dan nout péi mi di pa ke wa giny done tout domoun travay mé andéor lo sistèm départmantalizasion i giny fé rèspèk lo déklarasion lo drwa domoun po ke lo rénioné i rotrouv son dinité. Tank lo rénioné i romèt arpa ankoz lo stati départmantalizasion alé kome zot i vé nou poura zamé désidé po dévlop travay dan nout péi sé ‘’Paris’’ i désid nou désid pa riyin po nout péi, dan lo sistèm anplas i avans pi ni dovan ni dèryèr pars lé an fin vi…

Malizé po giny in lozman sosial dan nout péi

Avèk lotmantasion nout popilasion é larivé bonpé migran i sort andéor, i fé ke néna in ta domoun lé an atant po giny in lozman sosial. Dapré bann kalkilèr sat i gouvèrne i di néna 30 000 domoun i atann in lozman alor ke néna in rotar inportan dann bann konstriksion lozman sosial normalman i dwa konstri zanviron 10 000 lozman par an po fèr fas par rapor lo bann domand si lé 10 000 i dwa fé 5 000 lozman sosial alièrk zordi, ke 15 % bann domand lozman sosial lé asiré. Po konèt 80 %, nout popilasion lé an drwa giny in lozman sosial. Koméla po giny in kaz i fo atann plis 5 kan war 10 zan mé si néna in pistonaz i giny pli vitman. Dan lo sistèm départmantalis lo bann sat i désid lo politik lozman na pwin volonté mèt an plas in vré plan dévlopman po fé la kaz an kantité po domoun lé dan lo bézwin, lo bann komine ke néna lobligasion fé in kota lozman par an i profèr pèy Zamand o lièrk fé la kaz é sa na pwin pèrsone i dénons sa tout i profèr kasièt dan zot konplint ladministrasion é i di pa la vérité domoun, nou wa dopli zan plis domoun i komans mèt la présion po domand lo drwa awar in kaz. Kan nou wa zordi lo sistèm noulé dodan zordi i ariv pa fé bonpé lozman sosial po asir lo bann domand lé grav, sat lé mizèr sra touzour lo bordé la sosiété. Ala in lokazion avèk la kriz Batiman é travo piblik mèt anplas in bidzé po fé lozman sosial an kantité dan nout péi po règ so malizé la kaz dan nout péi. La pa larzan i mank dan la koloni néna po fé la rout, é po fé tout kalité fantézi, néna po fé la gèr ousa ilé lo problinm po fé lozman sosial dan nout péi. Dawar la pa lo kari bann gro zozo zot i koné pa sa zot. Tout fason zot i poura pi manti lo pèp pars plis valé domoun wa mèt la présion kont lo bann zélu é wa kontinié rant dan bann lozman vid san domann lotorizasion la rézistans lé an rout minm si anfas la réprésion kolonyal lé pré po mèt dir kont domoun i lèv po zot drwa in zou wa finir par pété ! !

Pran konsians nou lé kapab pran nout péi an min

Dan la kriz zordi nout péi lé dodan domoun i akiz ke la kriz i mèt dir lé vré lé dir, mé fodra zot i rouv in kou zot zié é prann konsians ke si lo sistèm départmantalis bann politikèr la domandé dopi lo 19 mars 1946 la aranz in ti pé la vi domoun é an minm tan la fé nout péi in péi asité é dépandan lafrans zordi lo sistèm lé dépasé i pèrmé pi anou avansé sé posa létan rénioné i désid pran zot destin an min po désid kosa nou vé é sortir dan lo sistèm lasistana nou lé gobé zordi dodan ou toultan i moukat anou bann zasisté. Zot i wa byin èk la kriz karbiran, la vi sèr lo bann sistèm politik lé anplas lé konpliké po zot travay ansanm é lé pi adapté po fèr fas lo sitiasion ékonomik nout péi lé dodan, gard byin zot i wa po koz antrozot po trouv in solision i trouv pi èk lo konplikasion ladministrasion, konsèy Rézional, konsèy Zénéral, i koné pi kosa fo fé é lo bann sat lé anplas la tras i trouv pa po règ sa dan in lantant po fé sort bann rénioné dan la mizèr non va bana i profèr war lo rénioné asisté é divizé po zot mié komand anou po angrès zot gard manzé plas bordaz manda zèlèksion. Alor létan lo pèp rénioné po sort dan lo sistèm pèrvèr nou lé dodan zordi ousa la po anminn anou dan in mir tank nou la pa konpri fo sé nou i désid po nout péi bin na kontinié dan la divizion é bann zanprofitèr wa kontinié sabouk anou.

Tro lontan bana i dénig lo mo lindépandans pars zot i koné larzan fasil nora pi kisa la di lindépandans i fè pèr byinsir sra dir po romèt dobout in péi abimé par lo sistèm kolonizatèr bin si i travay i manz, si travay pa i manz pa, lo zour na giny dékoloniz nout koko na komans giny avans in pé é sré tan tout ansamn komans organiz nout libérasion avan sra tro tar ou nou poura pi fé antann nou bann kozé astèr si i vé rès kome noulé nora ankor po kriyé é domann souplé bann komandèr, an atandan sat lé anlèr wa kontinié byin manzé byin bwar si lo do maléré.

Rénioné lé fatigé èk bann politikèr départmantalis

Kiswa tout koulèr politikèr départmantalis néna isi, rénioné i fé pi tro konfians so bann zwazo mové tan, forstan la fé azot fo promès wa fé apré i fé pa riyin kan zot i vwa zot kondision vi i sanz pa ditou i fé kan néna zélèksion i ral pi zot po voté i sufi war lo kantité domoun i sa pa voté. Tout bann politikèr départmantalis tou bor i zwé èk la mizèr domoun èk bann zoli parol malprop, alor ke zot é zot famiy é lantouraz i viv san konèt kosa i vé di kan na pi manzé po mèt dann marmit, apré zot rod pokosa domoun i vot pi sakinn i akiz in na lot sré tan zot i romèt azot ankoz koméla zot lé pi pi kapab giny in mazorité lé oblizé fé tout kalité zalians tout koulèr. Lo rénioné la fine komans konprann ke na pi riyin po ginyé koméla èk son bann zwazo mové tan, zot i dovien méfian. Mé fo pa bann domoun i vot pi i dékouraz pars lé posib fé in not manyèr la politik dan in not sistèm ke nou lé dodan zordi, posa fo lo rénioné lé pré é la pa pèr fé lo sanzman politik po nout péi Larénion, sé kwé lo sanzman sé prann nout destin an min po in péi tanou domin…

Télé kolonial minm

Kan nou rogard lo télé kolonial léta fransé lé anplas dan nout péi bana i apèl sa koméla ‘’Réunion 1ère’’ po fé zot propagand po lav koko lo pèp rénioné po pa li rouv lo zié si son péi. Na pwin riyin lé fé si nout péi po fé konèt kisa noulé po konèt tout sat i fé nout kalité kréol, kan i pas in zémision an kréol sé zis po pas la pomad, zis po bous lo zié ou rabès lo kréol. Lé normal lo télé lé fay dann sondaz pars rénioné la fine komans bord ali i koné na pi riyin po ginyé èk in télé mol konmsa. Kansala rényoné wa dobout in kou kont bann zanprofitèr pouwar po di arèt vol domoun èk zot larzan rodovans télé. Si sé pa in télé kolonial fransé bin kosa ilé ?


La vérité i fé mal, i déranz zot trankilité

Té mèrkredi 8 zyin 2011, «Radio France Inter» in radyo sikoté péi lafrans latni fé inndé zémisyon an dirèk dan nout péi Larényon po koz in pé si lavi toulézour nout péi po fé konèt in pé bann fransé lot koté lamèr kosa i sopas isi. Kome toultan la pran lo minm tèt po kozé, mé lo moun i wa son péi dan in not manirviv nora zamé la parol, é sat lé kont lo sistèm kolonyal i sa pa rodé po domand koman zot i wa la sosyté rényoné zordi dan lo sistèm départmantalis. Dan son kozé radyo lo zournalis lémisyon i di Larényon sé inn tèr de mizèr, somaz, wi son kozé lé vré lé abandoné par lo sistèm kolonyalis fransé i fé tout po touf la libèrté po pa kréol i pran an min son péi. Sat lé grav fo toultan in moun i sort andéor i di la vérité si la sityasyon nout péi, tout bann radyo néna Larényon na pwin inn néna lo kouraz dénons lo malizé nout lé dan é done la parol domoun na pwin lo drwa koz dann bann gran médya, tout i profèr rès dan la pansé inik. Sat lé komik sakfwa i di la vérité la kolèr bann rényoné kolonizé i mont i di akoz i koz gra konmsa. Néna bonpé i yinm pa kan i déranz zot trankilité, sèl bann kozman i done po alé i fatig zot lèspri.

Larénion la pi anou

(Nadfoi ma mandé si i fo apèl ankor rénioné/rénioné pars tout domoun i ariv isi minm pa in zour i di zot lé rénioné po mié pas la pomad po taz nout gèl) Forstan domoun isi la lès domoun andéor rant ninportkoman dan nout péi san domann azot pran patin avan rantré gard zordi zot la mèt zot grapin fransisaz si tout zafèr té fé lo gayar nout péi koméla zot lé partou sé zot i komand tout i voi azot aryink po kozé toulézour dan lé dé télé kolonial néna isi sé zot i amont anou koman fo nou viv é désid po nou é inpoz zot zidé makot. Lo ti kréol mizèr i voi ali dann télé kan néna in malèr ou po rabès ali. Ala kan in pèp krazé i bès kilot dovan lo bann dominan i dovien dan son prop péi in létranzé lé bon minm po rénioné i yinm mèt anlèr é atir son bann kalité domoun é done zot kèr san kalkilé. Kontinié konmsa inn sékat kan zot wa prann konsians sra tro tar Larénion sra pi anou é lé déza pi anou, anou lé kome poul i manz lo ki in na lot ou sinonsa i vèy aryink télé kolonial rénioné i kroir konèt tout mé anfinnkont i fout minm pa konèt son péi. Mi koz pa an grinn mé lé in vérité nadfoi lé oblizé moukat in pé po fé rouv lo zié in pèp i dor i dor minm.

Si zot té rèspèk in kou nout bordmèr é nout péi

Zot i kroi tou pèrmi kan zot i débark dan nout péi sakfoi kan i ariv in malèr anparmi zot band lé tié ou ataké par rokin désèrtin domoun kominoté fransé instalé isi lé an bébèt avèk konplisité bann rénioné vandèrki nouvèl klas bourzoizi rénioné zot lé partou koméla kisoi dan la mèr, dan léo akoz ? Pars so bann domoun-là i travay dan ladministrasion kolonial ou néna in bon salèr dan lo privé apré kome zot i annui azot dan la koloni avèk zot moiyin zot i pran tout lèspas po zot lamizman i kroir tout lé ta zot i rèspèk minm pi nout natir, lo rénioné atèr kréol mizèr wa antann rarman rokin la manz ali pars li na poin moiyin fé tout lo bann plézir lamèr bana i fé si i manz azot sé kan i tonb dan la mèr bann zan droi intèrdi li ran pa dodan é pri dan bèzman po ral gongon lamizèr la fors rant dann dolo la mèr na pi. Ala zot promié kozman kan i koz dann bann kanal zinfo kolonial isi fo tié rokin é konplisité inndé politikèr rénioné valé lo kolonialis fransé dan nout péi an spèktatèr rénioné atèr i vèy zot batay kok po rokin dann télé. Fodra zot i tas moiyin konprann rokin lé dan son milié natirèl sé azot organiz azot si zot i vé pi rokin i manz azot épisa kisa i obliz azot rant dan la mèr po fé zot plézir lamizman nout péi la pa in tèr ék son mèr po fé aryink zot plézir lamèr é kan zot i rant dann dolo pran zot rèsponsabilité é arèt fatig domoun isi èk rokin parsi rokin parla na dot soz pli inportan po réglé dan nout péi po avansé.
Alor tié rokin la pa in solision sé azot poz azot la kèksion akoz koméla néna bonpé rokin si bordmèr sikoté Loués néna idi dopi la mèt anplas rèzèrv marine i défann ti pèsèr koméla gob poison kome dann lontan, zélévaz poison, zanflouaz po poison roprodui sanzman, klima, é akoz pa osi néna astèr plis zaktivité lamèr é tro domoun dan la mèr dan in ti karé sab ousa rokin lavi néna po manzé pli fasilman alor sré tan zot trouv in solision po ke sakinn i rèspèk in na lot la mèr i apartien pa aryink bann domoun. Na in kozman i di na poin aryink Larénion néna la mèr si zot i annui azot isi alé dan dot péi po fé zot plézir akoz zot i vé rès aryink isi i arèt pa kolonizé minm.

Rédaksion Zournal Démaliz 


Po konèt :

Si zot i ropran lartik po fé konèt oubli pa di ousa i sort i kont si zot.

Rédaksion Zournal Démaliz – http://zournal-demaliz.blogspot.com/